مقتل الحسین به روایت شیخ صدوق(قدس سره): امام حسین علیه السلام و عاشورا از زبان معصومان علیهم السلام صفحه 2

پیشینه ی مقتل نگاری

پیش از شیخ صدوق و پس از او تا روزگار «سیدبن طاووس» و «ابن نمای حلی» برخی از دانشوران مسلمان کتاب هایی درباره ی عاشورا نوشته بودند که عنوان بیشتر آن ها مقتل الحسین بود و امروزه یا فقط نامی از آن ها در فهرست ها مانده و یا بخش اندکی از آن ها به صورت پراکنده در میان متون متأخر، نقل شده است. که در این جا فهرستی از آن آثار را به ترتیب تاریخی آن ها می آوریم:1. «اصبغ بن نباته تمیمی کوفی» از اصحاب علی علیه السلام که عهدنامه ی معروف مولا، به مالک اشتر و نیز وصیت مشهور آن حضرت به پسرش، محمد حنفیه را نیز روایت کرده و پس از سال صدم هجری وفات یافته است. [3] .2. «جابربن یزید جعفی» از اصحاب امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام (128 ه.ق). عنوان کتاب او مقتل ابی عبدالله الحسین علیه السلام، بوده است. [4] .3. «جعفر بن عفان طائی» (150 ه.ق) از مرثیه سرایان بنام شیعی، که توفیق مرثیه خوانی در محضر امام صادق علیه السلام را یافته بود و گفته می شود کتابش به المراثی نام داشت، در دویست ورقه بوده است. [5] . [ صفحه 18] 4. «ابومخنف، لوط بن یحیای غامدی» (158 ه.ق)5. «هشام بن محمد بن سائب کلبی» (206 ه.ق). [6] .6. «محمد بن عمر واقدی» (207 ه.ق)، نویسنده ی المغازی. نام اثر او نیز مقتل ابی عبدالله الحسین علیه السلام بود. [7] .7. «ابوعبیده معمر بن مثنی تیمی» (210 ه.ق) کتاب او مقتل ابی عبدالله الحسین علیه السلام نام داشت. [8] .8. «نصربن مزاحم منقری» (212 ه.ق)، نویسنده ی وقعه الصفین. [9] .9. «ابوعبید

قاسم بن سلام هروی» (224 ه.ق). [10] .10. «ابوالحسن علی بن محمد مدائنی» (225 ه.ق). از کتاب وی با عنوان مقتل الحسین علیه السلام و السیره فی مقتل الحسین علیه السلام یاد شده است. [11] .11. «ابوعبدالله محمد بن زیاد»، معروف به ابن اعرابی (230 ه.ق). نام اثر او مراثی الحسین علیه السلام بوده است. [12] . [ صفحه 19] 12. «ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی» (269 ه.ق). عنوان اثر او نیز مقتل الحسین بن علی علیه السلام بوده است. [13] .13. «عبدالله بن احمد بن ابی الدنیا»، از علمای اهل تسنن؛ (281 ه.ق). [14] .14. «ابوالفضل سلمه بن خطاب براوستانی از دورقانی»، از فقیهان و محدثان شیعی در سده ی سوم و منسوب به «براوستان» یکی از روستاهای قدیمی قم. از کتاب او گاه با نام مقتل الحسین علیه السلام [15] و گاه با عنوان مولد الحسین بن علی علیهماالسلام و مقتله [16] یاد شده است.15. «ابراهیم بن محمد سعید ثقفی کوفی (­283 ه.ق). [17] .16. «ابن واضح، احمد بن اسحاق یعقوبی» نویسنده ی کتاب های پرآوازه ای چون تاریخ یعقوبی و البلدان. او به قولی، پس از سال 292 [18] و به قولی، در سال 284 ه.ق درگذشته است، نام اثر او نیز مقتل أبی عبدالله الحسین علیه السلام بود. [19] .17. «ابوعبدالله محمد بن زکریا بن دینار غلابی» (298 ه.ق). [20] .18. «ابن حماد بن عمربن کلیب»، مولای «بنی عامر» که هر دو حکومت [ صفحه 20] بنی امیه و بنی عباس را درک کرد. از کتاب او با عنوان مراثی الحسین علیه السلام نام برده شده است. [21] .19. «ابواحمد عبدالعزیز بن یحیی بن احمد جلودی» [22] (متوفای پس از 330 ه.ق). از او دو

کتاب با نام های مقتل أبی عبدالله الحسین علیه السلام و کتاب ذکر الحسین علیه السلام نام برده شده است. [23] .20. «ابوزید عماره بن زید خیوانی همدانی»، از محدثان سده ی سوم چهارم هجری. از تاریخ زندگانی او چیزی بیش از این معلوم نیست و این مقدار نیز تنها از دیباچه ی کتاب مروج الذهب به دست می آید که در آن جا مسعودی (346 ه.ق) درباره ی او می نویسد: وی مصاحب «عبدالله بن محمد بن محفوظ بلوی انصاری» بود. [24] .21. «ابوجعفر بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری قمی»، معروف به «دبه شبیب»، از محدثان و فقیهان سده ی چهارم هجری که دو اثر در این باره داشته است یکی با نام مقتل أبی عبدالله الحسین علیه السلام [25] و دیگری کتاب ما نزل من القرآن فی الحسین بن علی علیهماالسلام. [26] .22. «ابوجعفر محمد بن یحیی عطار قمی». نجاشی او را چنین می ستاید: [ صفحه 21] «شیخ اصحابنا فی زمانه، ثقه عین، کثیر الحدیث» و نخستین اثر از آثار او را کتاب مقتل الحسین علیه السلام نام می برد. [27] .23. «ابوسعید الحسن بن عثمان بن زیاد تستری». وی از نظر تاریخی مقدم بر شیخ صدوق بود و شیخ در امالی خود، مجلس سی ام را - که سراسر، آن، مقتل امام حسین علیه السلام است - از کتاب او نقل می کند. [28] .24. «محمدبن علی بن فضل بن تمام بن سکین»، از محدثان موثق شیعی در سده ی چهارم که به تعبیر رجالی بزرگ شیعه، مرحوم نجاشی: «ثقه و عین و صحیح الاعتقاد و جید التصنیف» بود. [29] و هم طبقه ی شیخ صدوق و شیخ رجالی سخت گیر و دقیق النظر، یعنی «ابن غضایری» بود. [30]

مقتل شیخ صدوق

«ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی»، مشهور به «شیخ صدوق» و «ابن بابویه» (381 ه.ق). در جلالت قدر او همین بس که شیخ [ صفحه 23] الطائفه او را با واژگانی چون «فقیه» و «عماد الدین» وصف کرده است. [33] از او در میان خواص، چنان به توثیق و تکریم یاد شده است که در سلسله ی عالمان و دانشوران و نویسندگان شیعه، مشکل می توان برای او همانندی یافت. او از زمان ابن ادریس حلی

شاخصه های مقتل شیخ صدوق

در میان کتاب های منتشر نشده ی شیخ صدوق، کتابی نیز به نام مقتل الحسین علیه السلام نام برده شده است. [37] ایشان در ضمن برخی از آثار منتشر شده اش از این کتاب نام برده و به آن ارجاع داده است. یک بار در فصل حج و باب زیارات کتاب من لایحضره القیه می نویسد:«من در کتاب کامل الزیارات و در کتاب مقتل الحسین علیه السلام انواعی از زیارت ها را آورده ام. [38] .یک بار دیگر نیز در کتاب الخصال، «باب الأثنین»، ذیل حدیث 101 می نویسد:«این حدیث، طولانی و مفصل است و ما قسمتی از آن را که در این جا نیاز داشتیم، نقل کردیم. البته من همه ی حدیث را همراه با احادیث دیگری که در برتری های عباس بن علی علیه السلام روایت می کنم، تخریج کرده و در کتاب مقتل الحسین بن علی علیهماالسلام