بانک جامع عزاداری ویژه ماه محرم صفحه 340

مشخصات كتاب

نگاهی به عزاداری‌های حسینی

سید محمد علی ایازی

مقدمه

همه می‌دانیم كه مجالس یادبودی به نام حسین بن علی‌علیه السلام و نهضت عاشورا زیر نام «سوگواری» و «عزاداری» و «مرثیه‌سرایی» در طول تاریخ پس از حادثه كربلا برگزار گردیده و می‌گردد، و این مجالس یكی از مظاهر بزرگ و یكی از سمبل‌های حیات مذهبی و معنوی علاقه‌مندان به اهل بیت عصمت‌علیهم السلام بوده است. و این مجالس و اجتماعات در بیداری و آگاهی و نشر فرهنگ اسلامی و توجه به حقایق دین تأثیر بسزایی داشته و نقش حیاتی و بزرگی را ایفا كرده است. زیرا حادثه كربلا حماسه جاودانه‌ای است كه در اعماق وجود ملت ما اثر گذاشته و با پوست و گوشت مردم ما عجین شده است، به گونه‌ای كه مردم در طول زندگی بارها و بارها آن را می‌شنوند، تكرار می‌كنند، مجالس برگزار می‌كنند، ساعت‌ها از وقت مردم صرف شنیدن همان حادثه با ذكر خصوصیات آن می‌شود و دوست دارند برای برپایی چنین امری روزهایی در سال وقت بگذارند و آنان از این كار نه تنها خسته نمی‌شوند و احساس تكرار نمی‌كنند؛ بلكه با شنیدن آن قلب‌ها به تپش می‌افتد، دل‌ها به سوز می‌آید، و چشم‌ها اشكبار می‌شود.از طرف دیگر، مردم به عشق حسین، چه مخارجی را هزینه می‌كنند، ساختمان‌ها به نام حسین می‌سازند، مجالس كوچك و بزرگی به پا می‌كنند، دسته‌ها و هیئت‌ها به راه می‌اندازند، امكانات عظیمی را در یاد این حادثه و تعظیم و تكریم آن به كار می‌گیرند، حتی كسانی كه از امام حسین‌علیه السلام تجلیل می‌كنند و ذاكر و مداح و واعظ می‌شوند به بركت آن حضرت مورد احترام خاصی قرار می‌گیرند. همه اینها نشان از سترگی كار حسینی و عظمت تأثیر آن در دل‌ها و قلب‌ها و عظمت تأثیر اجتماعی آن در طول تاریخ است.بحث و تبیین از همه ابعاد این قضیه در این وجیزه ممكن نیست، آنچه مطرح است و مناسب پیگیری و ارائه بحثی را می‌طلبد این است كه آیا تمام این حركت‌ها به خوبی انجام می‌گیرد و عزاداری و مرثیه‌سرایی مطابق با روح و فلسفه قیام حسینی است و نیازمند ارزیابی نیست؟ به تعبیر دیگر، آیا نتیجه مطلوب از همه این مجالس گرفته می‌شود و این امكانات عظیم و وصف‌ناشدنی همه ساله و همه ماهه و همه روزه این كشور و آن كشور، این شهر و آن شهر، این حسینیه و آن حسینیه و این خانه و آن خانه، در جهت مطلوب به كار گرفته می‌شود، و اگر به كار گرفته نمی‌شود آیا راه حلی و پیشنهادی موفق برای بهبود كار وجود دارد، و آیا می‌توان این موضوع را به خوبی بررسی و تحلیل كرد و راهكار مناسبی را ارائه داد، یا باید این كار را رها كرد و از اصلاح و بهبود و بازسازی و ارزیابی جدید آن دست كشید و كار را همین‌طور رها كرد، و هر چه پیش آمد خوش آمد!این نوشته كوتاه در پی تبیین این موضوع است، و نویسنده آن درد و داعیه ضرورت ارزیابی نسبت به حركت را دارد و معتقد به لزوم اصلاح مجالس عزاداری حسینی است. اما این نگرانی را هم دارد كه مبادا طرح، ارزیابی و اصلاح آن به كلیت عزاداری و اقامه مجالس آسیب رساند و عظمت حركت شكوهنده و مثبت عزاداری حسینی را زیر سؤال برد، لذا معتقد است كه باید گام به گام حركت كرد و طرح مسائل را به گونه‌ای عنوان كرد كه این شبهه پیش نیاید كه منظور از این بحثها تردید در بر پا كردن مجلس و محافل و دسته‌ها و یا كم‌رنگ كردن آنها است، یا این مشكل همه جایی است و شامل همه محافل می‌شود و یا گریستن و گریاندن كم شأنی در بزرگداشت حماسه كربلا دارد.در حقیقت این وجیزه تنها در جهت بهبود این روند با زبان ارزیابی و بررسی در ابعاد مسئله، و یافتن راه حلی برای معقول و منطقی كردن این حركت و اصلاح آن است. طبعاً این حركت اگر به خوبی انجام گیرد و مقدمات آن مورد توجه قرار گیرد، موجب پیشگیری از سوء استفاده دشمنان و شبهه‌دار نشدن نیروهای جوان و تحصیل كرده خواهد شد، و امكانات به كار رفته در جهت مطلوب صرف خواهد شد، بگذریم از این نكته بسیار مهم كه حماسه عاشورا و عزاداری حسینی اختصاصی به شیعه ندارد و نباید آن را منحصر در مذهبی خاص كرد، اما گاه حركت و رفتار ما به گونه‌ای است كه از توجیه منطقی آن عاجزیم و از تطبیق دادن عزاداری با فلسفه حماسه عاشورا غافل، و لذا نمی‌توانیم آن را به همه ملت‌ها گسترش دهیم.

گفتاری از مصلحان معاصر در باب اصلاح عزاداری‌ها

اشاره

پیش از ورود در بحث به آهنگ تمهید چند گفتاری از اندیشمندان و مصلحان معاصر نقل خواهیم كرد و نگرانی آنان را نسبت به وضعیت موجود به عنوان مثال می‌آوریم تا روشن شود كه این نگرانی همگانی است و مصلحان و بزرگان ما نسبت به این وضعیت خشنود نبوده و نیستند و اگر كمتر سخن گفته‌اند، دلایل دیگری داشته است.پیش از دوران ما مرحوم میرزا حسین نوری - از دانشمندان قرن سیزدهم - از پیشگامان تصحیح مرثیه‌سرایی است. وی كتابی دارد به نام لؤلؤ و مرجان كه در این كتاب به لزوم توجه به صحت نقل تاریخ و دقت در استناد صحیح عزاداری‌ها تأكید می‌كند و نگران وضعیت روضه‌خوانی‌هاست.پس از وی مرحوم حاج شیخ عبدالكریم حائری بنیانگذار حوزه علمیه قم و مرحوم آیت‌اللَّه بروجردی هستند كه در این زمینه تلاش وافری نشان دادند و نسبت به شكل برخی از عزاداری‌ها و اداره مجالس اعتراض داشتند و در این زمینه اقدامات عملی نیز انجام دادند.حضرت امام خمینی‌رحمه الله در عصر ما از كسانی است كه نهضت خود را بسیار متأثر از قیام عاشورا می‌دانست و نسبت به برگزاری مجالس و محافل مرثیه‌خوانی و حركت هیئت‌ها و تحفظ بر آنها تأكید بسیار می‌كرد و در موارد گوناگون به این موضوع سفارش می‌نمود، تا آنجا كه می‌فرمود:مجالس بزرگداشت سید مظلومان و سرور آزادگان كه مجالس غلبه سپاه عقل بر جهل و عدل بر ظلم و امانت بر خیانت و حكومت اسلامی بر حكومت طاغوت است هر چه باشكوه‌تر و فشرده‌تر بر پا شود و بیرق خونین عاشورا به علامت حلول روز انتقام مظلوم از ظالم، هر چه بیشتر افراشته شود. [1] .و نیز تأكید می‌كردند كه باید جهت این عزاداری‌ها هم مشخص شود و ابعاد سیاسی نهضت حسینی فراموش نشود:مجلس عزا، نه برای این است كه گریه بكنند برای سید الشهداء و اجر ببرند - البته این هم هست - و دیگران را اجر اخروی نصیب كنند؛ بلكه مهم آن جنبه سیاسی است كه ائمّه ما در صدر اسلام نقشه‌اش را كشیده‌اند كه تا آخر باشد و آن، این اجتماع تحت یك بیرق، اجتماع تحت یك ایده، و هیچ چیز نمی‌تواند این كار را به مقداری كه عزای حضرت سید الشهداء در او تأثیر دارد، تأثیر بكند. [2] .اما همین امام بارها بر خطبا و وعاظ و ذاكرین سفارش می‌كردند كه وضعیت مجالس را دگرگون كنند و مجالس را در جهت هدایت و ذكر احكام و بیان فلسفه قیام تغییر دهند و از كارهای ناروا در هیئت‌ها پرهیز كنند و قضایای خلاف واقع را بازگو نكنند، و دست افراد بی‌اطلاع از مسائل اسلام را از این مجالس كوتاه كنند، و لازم است جهات شرعی در دستجات محفوظ بماند، به نمونه‌ای از این سخنان توجه شود:اینجا باید یك سخنی هم در خصوص عزاداری و مجالسی كه به نام حسین بن علی به پا می‌شود بگوییم: ما و هیچ یك از دینداران نمی‌گوییم كه با این اسم هر كس هر كاری می‌كند خوب است. چه بسا علمای بزرگ و دانشمندان، بسیاری از این كارها را ناروا دانسته و به نوبت خود از آن جلوگیری كردند، چنانچه می‌دانیم كه در بیست و چند سال پیش از این، عالم عامل بزرگوار مرحوم حاج شیخ عبدالكریم حائری كه از بزرگ‌ترین روحانیون شیعه بود در قم شبیه‌خوانی را منع كرد و یكی از مجالس بسیار بزرگ را مبدل به روضه‌خوانی كرد، و روحانیون و دانشمندان دیگر هم چیزهایی كه برخلاف دستور دین بوده منع كرده و می‌كنند. [3] .و در جایی دیگر تأكید می‌فرمایند كه چیزهای ناروا باید از نهضت حسینی تصفیه شود و دست افراد بی‌اطلاع از اسلام كوتاه شود:باید بدانید كه اگر بخواهید نهضت شما محفوظ بماند، باید این سنّت‌ها را حفظ كنید، البته اگر چنانچه چیزهای ناروایی بوده است سابق، و دست اشخاص بی‌اطلاع از مسائل اسلام بوده، آنها باید تصفیه بشود. [4] .مرحوم استاد شهید مرتضی مطهری از كسانی است كه چنین احساسی را داشته و از اصلاح و بازسازی مراسم و محافل عزاداری سخن می‌گوید و در سخنرانی‌های خود بارها و بارها نسبت به دگرگونی مجالس و كنترل نقلیات مرثیه‌ها سخن گفته است، و در كتاب حماسه حسینی این اندیشه كاملاً مشهود است. ایشان در جایی می‌گوید:از طرف اولیاء دین پیشنهاد شده كه اقامه عزای حسین بن علی‌علیه السلام بشود و قبرش زیارت بشود و او به عنوان یك فداكار بزرگ، همیشه نامش زنده و پاینده باشد. این موضوع تدریجاً سبب شد كه بعضی مرثیه‌خوانان حرفه‌ای پیدا شوند و كم‌كم مرثیه‌خوانی به صورت یك فن و هنر از یك طرف، و وسیله زندگی از طرف دیگر درآید. از طرفی فكری پیدا شود كه چون گریاندن برای اباعبداللَّه ثواب جزیل و اجر عظیم دارد، پس به حكم: «الغایاتُ تُبَرِّرُ الْمَبادِی» هدف وسیله را مباح می‌كند، از هر وسیله‌ای می‌شود استفاده كرد. اینجاست كه جعل و دروغ در نظر عده‌ای مشروع می‌شود. [5] .در جایی دیگر ایشان مبارزه با دروغ‌زنی را وظیفه علمای اسلام می‌داند و برخورد با شیوه‌های غلط و نامشروع را از نمونه‌های امر به معروف و نهی از منكر و مبارزه با بدعت‌ها می‌داند.وظیفه علمای امت در این باب به طور عموم و در این حادثه به طور خصوص [این است] كه: «إِذا ظَهَرَتِ الْبَدَعُ فَعَلَی الْعاِلِم اَنْ یُظْهِرَ عِلْمَهُ وَ اِلّا فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ»،[هر آنگاه كه بدعت‌ها در میان مردم رواج پیدا كرد، بر علما و دانشمندان است كه علم خود را آشكار كنند و حق را بگویند، وگرنه به لعنت خدا گرفتار می‌شوند]، «وِ اِنَّ لَنا فِی كُلِّ خَلَفٍ عُدُولاً یَنْفُونَ عَنّا تَحْریفَ الغالِینَ وَ انْتِحالِ الْمُبْطِلینَ» [6] و وظیفه ملت مسلمان در این باب به طور عموم و در این حادثه به طور خصوص از نظر حرمت شركت در استماع و لزوم مبارزه عملی و نهی از منكر است. [7] .استاد محمّدرضا حكیمی با تأثری شدید این مشكل را مطرح كرده‌اند و از نابسامانی و بی‌محتوا شدن مجالس عزاداری و در دست ناآگاهان افتادن این محافل اظهار تأسف كرده‌اند:با كمال تأسف و تأثر اشعار مرثیه و عزا راه انحطاط عجیبی پیموده است... اكنون كمتر اثری از مفاهیم مقاومت و تعهد و پرخاشگری علیه ستم و ستمگران و درگیری با جباران و طاغوتان روزگار در اشعار و نوحه‌های مذهبی به چشم می‌خورد، كمتر در آن درس ایمان و اخلاق و روش زندگی دیده می‌شود. اشعار با تكرار جملات مهمل و بی‌خاصیت و بی‌معنا رونق‌بخش بسیاری از مجالس عزا و مصیبت شده است. عزاداری و سینه‌زنی و زنجیرزنی هیئت‌های مذهبی در خدمت كارهای بی‌محتوا و در دست افراد ناآگاه و غیر دانا به امور دین و مذهب واقع شده است. در اینجا كسی نیست كه بگوید، عزاداری و مرثیه‌سرایی و ذكر حماسه حسینی برای هدف و فلسفه‌ای بوده است كه اگر آن هدف و فلسفه و محتوا نباشد، فایده و اثری بر آن مترتب نخواهد بود. اگر مجالس در آن تعلیم دین و بیان معارف اسلامی و درس اخلاق و انسانیت نباشد، خاصیت نخواهد داشت. [8] .استاد شهید هاشمی‌نژاد نیز تأثر خود را نسبت به تشكیل برخی انجمن‌ها و محافل مرثیه‌خوانی با شكل منحرف شده ابراز می‌دارد و این روند را غم‌انگیز و مبتذل و ذلت‌آور یاد می‌كند، وی در كتاب خود می‌نویسد:در این انجمن‌ها كه به نام رهبر آزادگان جهان تشكیل می‌گردد، متأسفانه گاهی نه تنها در راه نشر اصول و معارف اسلام و روشن ساختن هدف اصلی نهضت قدمی برداشته نمی‌شود، بلكه مطالب و سخنانی ایراد می‌گردد كه با حقایق دین و واقعیات اسلام و مقصد اصلی حسین بن علی‌علیه السلام فرسنگ‌ها فاصله دارد و درست نقطه مخالف نهضت حسینی است.آیا این غم‌انگیز نیست كه خاطره‌های حیات‌بخش نینوا را كه بر كالبدهای اجتماعات مرده و ملت‌های ستمدیده روح آزادی و زندگی می‌دهد و حوادثی كه در آن سرزمین عدل و آزادی واقع شد كه هر یك عالی‌ترین درس عزت و آزادگی و فضیلت را به جهان انسانیت می‌دهد، به صورت بسیار مبتذل و ذلت‌آوری یاد كنیم و مثلاً به بهانه زبان حال از قول سالار شهیدان بخوانیم: «شدم راضی كه زینب خوار گردد». حسین كه خود در روز عاشورا ضمن گفتارهای گرم و آتشین فریاد می‌زد: هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّة... آیا با این منطق سازش دارد كه ما به آن حضرت و یاران عزیزش نسبت خواری و ذلت بدهیم. [9] .موارد تأثر و برخورد ارشادی نسبت به وضعیت موجود عزاداری از ناحیه اندیشمندان و آگاهان كم نیستند، و نمی‌توان در این نوشته كوتاه یكایك آنان را نقل نمود و نگرانیشان را منعكس كرد، و ما تنها به چند مورد اشاره كردیم، تا پیش‌درآمدی باشد برای ورود در بحث و تحلیل و تفسیر از چگونگی برگزاری مجالس و محافل عزاداری و تعظیم حماسه حسینی.پیش از ورود در آن مباحث، در آغاز اشاره‌ای خواهیم داشت به تاریخچه و چگونگی شكل‌گیری مجالس عزاداری و اینكه چگونه شد كه عزاداری پس از قضیه عاشورا به تحقق پیوست، و اصولاً فلسفه عزاداری اباعبداللَّه چه بود و چه شد كه ائمّه معصومین‌علیهم السلام دستور به مرثیه‌سرایی دادند، و استوانه‌های تعظیم و تجلیل در این عزاداری‌ها چیست؟ نقش گریه و توجه به احساسات چیست و ابعاد عقلانی و محتوا و هسته اصلی در عزاداری‌ها كدام است؟ آنگاه به بحث خود یعنی چگونگی برگزاری عزاداری حسینی خواهیم پرداخت، زیرا در سایه فهم تاریخچه و فلسفه عزاداری، این چگونگی‌ها روشن می‌گردد و نگرانی‌های موجود واضح می‌شود.

تاریخچه شكل گیری مجالس عزاداری

حكومت بنی‌امیه پس از شهادت امام علیه السلام در تنگنایی دشوار قرار گرفته بود، از طرفی می‌بایست نشان دهد كه با هر حركت انقلابی برخورد می‌كند و آن را سركوب می‌كند و از طرفی اعتراف به قتل فرزند رسول خداصلی الله علیه وآله دشواری‌هایی را برای او به وجود می‌آورد، بدین جهت سعی نمود تا نشان دهد كه آن حضرت یك فرد مهاجم و طغیانگر بوده است و یزید برای حفظ نظم و به هم نخوردن نظم اجتماعی و حفظ كیان اسلام دست به چنین كاری زده است. بدیهی است كه این تبلیغات دامنه‌دار و گسترده در كوفه و شام و دیگر بلاد اسلامی به وسیله دستگاه‌های دولتی و با صرف مخارج هنگفت و بی‌حساب مملكت می‌توانست تا حدی كارساز باشد و در آغاز تأثیر چشمگیری در محیط خفقان و ترس‌آور آن زمان داشته باشد. افزون بر آن، حكومت گروهی از جاعلان اخبار و دنیاپرستان قدرت‌مدار و ظاهرفریب را مأمور جعل حدیث كرده بود تا روز عاشورا را روز عید و بركت و شادی معرفی كنند و از زبان پیامبر چنین نقل كنند:كسانی كه این روز را روز عید و جشن قرار دهند، پاداش نیكو به وی خواهند داد. [10] .هدف از این تبلیغات و جعل حدیث این بود كه مردم را از توجه به حادثه غم‌انگیز و حزن‌آور كربلا دور سازند و از آثار تخریبی كار زشت خود جلوگیری كنند. و طبیعی بود كه با عید شدن روز عاشورا دیری نمی‌پایید كه مسلمانان، ناآگاه از همه جا، روز عاشورا را روز عید مذهبی بشناسند و آن روز را شادی كنند، و حوادث عاشورا را به فراموشی سپارند. در چنین محیط مسموم آكنده از تبلیغات، اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله به روشن كردن افكار پرداختند و تبلیغات و فریب‌كاری آنها را به شكل‌های گوناگون خنثی ساختند، كه یكی از آن روش‌ها دستور برگزاری مجالس ذكر مصیبت اباعبداللَّه و مرثیه‌خوانی و ذكر اشعار و بیان وقایع روز عاشورا و معرفی كردن روز عاشورا به عنوان روز عزا و مصیبت و فضیلت گریه كردن و گریاندن بود.این روش كار خود را كرد و تأثیر بسزایی در جامعه مسلمین آن زمان بویژه در میان علاقه‌مندان به اهل بیت داشت، به گونه‌ای كه تبلیغات یزیدیان را بر باد داد و مجالس و محافل عزا در روز عاشورا بر آن شادی‌های دروغین و ساختگی چیرگی یافت و خود حماسه‌ای دیگر شد، زیرا مجالس عزاداری پایگاه نگهداری از نهضت و قیام حسینی شد و آن نقشه شوم فراموش‌سپاری نهضت حسینی خنثی شد. این حركت از دو جهت قابل توجه بود، یكی از آن جهت كه می‌توانست این مشعل را همیشه پر فروغ و سوزان نگه دارد، و دوم، از این جهت كه حسین‌علیه السلام الگو و سمبل مبارزه با ستمگران شود و محافل و مجالس حسینی كانون مبارزه و عدالت‌خواهی گردد، و علاقه‌مندان به اهل بیت را به طور طبیعی و هماهنگ دور هم جمع نماید. در توصیف این حركت گفته شده است:ائمّه اطهار از این جهت گفتند عاشورا زنده بماند كه این مكتب زنده بماند. برای اینكه اگرچه شخص حسین بن علی‌علیه السلام نیست، ولی حسین بن علی‌علیه السلام باید به قول امروز یك سمبل باشد، به صورت یك نیرو زنده باشد. حسین اگر خودش نیست، هر سال محرم كه طلوع می‌كند، یك مرتبه مردم از تمام فضا بشنوند: «أَلا تَرَوْنَ أَنَّ الْحَقَّ لا یُعْمَلُ بِهِ وَ أَنَّ الْباطِلَ لا یُتَناهی عَنْه»؛ برای اینكه از راستی و حقیقت، شور و حیات، شور امر به معروف، شور نهی از منكر، شور اصلاح مفاسد امور مسلمین در میان مردم شیعه پیدا بشود. [11] .حضرت امام خمینی در توصیف این حركت با نگاهی دیگر ریشه تاریخی عزاداری را تحلیل كرده‌اند:عمق ارزش مجلس‌های عزاداری كم معلوم شده است، و شاید پیش بعضی هیچ معلوم نشده است. اینكه در روایات ما برای یك قطره اشك برای مظلوم كربلا آنقدر ارزش قائلند، حتی برای تباكی (به صورت گریه درآمدن) ارزش قائلند، نه از باب این است كه سید مظلومان احتیاج به این كار دارد، به این است كه فقط برای ثواب بردن شما و مسلمین باشد - گرچه همه ثواب‌ها هست - لكن چرا این ثواب را برای این مجالس عزا آنقدر عظیم قرار داده شده است... كم‌كم این مسئله از دید سیاسی‌اش معلوم می‌شود... آن روزی كه این روایات صادر شده است، روزی بوده است كه این فرقه ناجیه مبتلا بودند به حكومت اموی و بیشتر عباسی و یك جمعیت بسیار كمی، یك اقلیت كمی در مقابل قدرت‌های بزرگ. در آن وقت برای سازمان دادن به فعالیت سیاسی این اقلیت، یك راهی درست كردند كه این راه خودش سازمانده است. و آن، نقل از منابع وحی، به اینكه برای این مجالس این قدر عظمت هست، و برای این اشك‌ها آنقدر، در حول و بر این اشك‌ها و عزاداری‌ها: شیعیان با اقلیت آن وقت اجتماع می‌كردند، و شاید بسیاری از آنها نمی‌دانستند مطلب چه هست، ولی مطلب سازماندهی به یك گروه اقلیت در مقابل آن اكثریت‌ها، و در طول تاریخ، این مجالس عزا كه یك سازماندهی سرتاسری كشورها هست... در مقابل حكومت‌هایی كه پیش می‌آمدند و بنای بر این داشتند كه اساس اسلام را از بین ببرند. [12] .آری رفته رفته این محافل تبدیل به كانون هماهنگی شد، پایگاه تبلیغ شد، مجالسی شد كه در آن تفسیر قرآن گفته می‌شد، مسائل دین تعلیم داده می‌شد، اصول عقاید بیان می‌گشت، پند و اندرز می‌دادند، سیره علمی بزرگان توصیف می‌شد، روح حمایت از مظلوم و دشمنی با ستمگر در بین مردم زنده می‌شد. علو همت، احساس شخصیت، درس غیرت، مساوات و برابری، عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی، روحیه ایثار و از خود گذشتگی، درس اقامه نماز، امر به معروف و نهی از منكر، عفت و عصمت برای زنان، مروت و مردانگی، درس‌هایی بودند كه از نهضت حسینی به جامعه دینی و محافل عزاداری انتقال می‌یافت.و خلاصه در جهان تشیع اگر احكام اسلام تبلیغ می‌شود، اگر اخلاق و عقاید دینی تشریح می‌گردد، و اگر ندای قرآن تا دورترین روستاها و حتی در بین عشایر خانه به دوش طنین می‌افكند همه اینها به بركت مجالس حسینی است، و زیر لوای آن حضرت و به نام آن حضرت تشكیل می‌گردد و این جاذبه شخصیت با عظمت حسینی و مكتب انسان‌ساز اوست كه علاقه‌مندان به اهل بیت را به سوی خود جلب كرده است. و به بركت این دستور، محافل دینی را به صورتی پویا و پرتحرك و بانشاط درآورده است.