بانک جامع عزاداری ویژه ماه محرم صفحه 351

موضوع زیارت قبور مطهر و مقدس معصومین علیهم‌السلام و اولیای دین و نیز توسل به آنها و سوگواری در ایام شهادت و نیز بزرگداشت ایام میلادشان، و یا ایامی كه به نحوی به آن انوار طیبه مربوط است، و به خصوص در مورد وجود مقدس سیدالشهداء علیه‌السلام، از مهم‌ترین موضوعاتی است كه در فرهنگ اسلامی، جایگاه بسیار رفیعی دارد. هر چند سایر فرهنگ‌ها نیز از آن بی‌بهره نیستند.بررسی آیات و روایات این حقیقت را نشان می‌دهد كه هیچ خلقی نزد خداوند تبارك و تعالی محبوب‌تر از محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله وجود نداشته و ندارد.همه آنها نور واحد هستند و یك حقیقت بیشتر نیستند.با این وجود، حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام به دلیل شرایط زمانی و مكانی‌اش و به دلیل مأموریت ویژه‌ای كه از سوی خداوند تبارك و تعالی به عهده داشته است، دارای درخشش و تجلی خاصی است و همین تجلی و درخشش خاص برای او موقعیتی ویژه و جایگاه خاصی در قلوب همه انسان‌ها و به خصوص مؤمنین ایجاد كرده است.به دلیل جایگاه خاص و نقشی كه امام حسین علیه‌السلام و عزاداری او در هدایت انسان‌ها به راه مستقیم الهی دارد، خداوند تبارك و تعالی اراده [ صفحه 2] كرده است كه نام مقدس او و حماسه او در طول تاریخ مطرح باشد [1] و نیز در همه اقوام و ملل و نقاط مختلف جهان عزاداری او برپا باشد.این حقیقت كه سیدالشهداء محبوب‌ترین شخصیت انسانی در بین همه اقوام جهان، با همه تنوع و تعدد مذاهبشان است، و نیاز چندانی به اثبات ندارد. برای درك بهتر این حقیقت كافی است در ایام محرم و صفر به گستردگی مجالس عزای حسینی در داخل و خارج كشورمان نظری بیندازیم تا ببینیم در همه جای جهان و نزد پیروان همه مذاهب مختلف، سوگواری برای سالار شهیدان برپاست. هرگز بشریت شخصیتی نظیر امام حسین علیه‌السلام ندیده است كه پیروان همه مذاهب اینگونه از او یاد كنند و برای او عزاداری نمایند.اینكه از ناحیه ذات اقدس الهی در احادیث قدسی و نیز از سوی چهارده معصوم علیهم‌السلام سفارش زیادی به عزاداری سیدالشهداء علیه‌السلام شده است، حاكی از نقش عظیم این كار در احیای دین و زنده نگه داشتن آن است.هیچ عملی به اندازه برپایی عزاداری برای امام حسین علیه‌السلام در حفظ دین از انحراف و از هجوم بی‌امان دشمنان اسلام برای نابودی دین و همچنین توسعه فرهنگ دینی مؤثر نبوده و نیست. به عبارت دیگر می‌توان چنین مجالسی را مهمترین «وسیله» برای صیانت از كیان دین و جامعه اسلامی و نیز بسط روح دین و دینداری دانست. چه زیبا فرمود رهبیر كبیر انقلاب حضرت امام خمینی قدس سره:«امام حسین علیه‌السلام نجات داد اسلام را، ما برای یك آدمی كه نجات داده اسلام را و رفته و [ صفحه 3] كشته شده، هر روز باید گریه كنیم، ما هر روز باید منبر برویم برای حفظ این مكتب. محرم و صفر است كه اسلام را زنده نگه داشته است. فداكاری سیدالشهداء است كه اسلام را برای ما زنده نگه داشته است. [2] .»هر ساله دهها میلیون نفر از مردم ایران و نیز دهها میلیون نفر از سایر كشورهای جهان - حتی در بین ملل غیر مسلمان - میلیاردها تومان و میلیاردها ساعت وقت خود را به این امر مقدس اختصاص می‌دهند.متأسفانه عزاداری‌ها با همه اهمیت و جایگاه مهمی كه در فرهنگ اسلامی دارند، در طول زمان دچار آفات، و خطرات و انحرافاتی شده است كه نقش این «وسیله» مهم را تا حدودی كمرنگ كرده است.این آفات موجب شده تا عزاداری‌ها و اساسا بزرگداشت‌ها، نتوانند همه كاركردها و توانایی‌های خود را بروز و ظهور دهند. یه عبارت دیگر برگزاركنندگان این مجالس نتوانسته‌اند از همه آثار مقدس و مهمی كه مورد توجه و مقصود خداوند و اولیای دین در سفارش حكیمانه و اكیدشان به برپایی چنین مجالسی بوده است، بهره‌برداری لازم و كافی را كنند.قدرت سازندگی و آثار یك عزاداری صحیح و منطبق با هدف اصلی قیام سیدالشهداء علیه‌السلام به قدری زیاد است كه عزاداران حسینی از این «وسیله» بسیار قدرتمند استفاده لازم و صحیح می‌كردند و مانع نفوذ این همه آفات در آن می‌شدند، جامعه اسلامی و جهان اسلام وضعیتی كاملا متفاوت با آنچه امروز دچار آن است، داشت.اگر شیعیان به پیام‌های عاشورا توجه جدی می‌كردند و از آن به خوبی الگو می‌گرفتند، امروز به پیشرفته‌ترین جامعه از لحاظ مادی و [ صفحه 4] معنوی تبدیل شده بودند و این همه مشكلات و معضلات گوناگون، جامعه اسلامی را رنج نمی‌داد.اگر پیام عاشورا جدی گرفته می‌شد و مسیر عزاداری‌ها و سوگواری‌ها به سمتی كه معصومین علیهم‌السلام خواسته بودند، هدایت می‌شد، پس از گذشت بیست و پنج سال از انقلاب باشكوه اسلامی، شاهد این همه مظاهر زشت و تأسف‌برانگیز فساد، فقر، تبعیض و عقب‌ماندگی نبودیم.اگر در سوگواری‌ها به درس‌های كربلا توجه می‌شد، این همه بودجه و امكانات مملكت ما، صرف مبارزه با ناهنجاری‌های گوناگون و آثار طولانی مدت آنها نمی‌شد و دشمنان اسلام در شبیخون فرهنگی خود، این همه پیروزی‌های چشمگیر به دست نمی‌آوردند.هیچ دینی و هیچ ملتی در جهان، چنین «وسیله قدرتمندی را برای پیشرفت و سعادت در دست ندارد. افسوس كه جامعه اسلامی به خوبی و به درستی از این قدرتمندترین «وسیله» استفاده نكرد.افسوس كه تنها بهره كمی از این سرمایه گران عظیم نصیب اسلام و مسلمین و نیز هدف اصلی قیام امام حسین علیه‌السلام می‌شود.به عبارت دیگر تنها بخش كوچكی از این میلیاردها ساعت وقت و میلیاردها تومان بودجه با هدف اصلی عزاداری و مقاصد مهمی كه اهل بیت علیهم‌السلام از ترغیب و تأكیدشان به اقامه عزا و برپایی مجالس بزرگداشت آنها داشتند، منطبق است. جامعه اسلامی در هیچ زمانی مانند زمان كنونی نیازمند استفاده از قدرت عظیم و بی‌مانند مجالس عزا و بزرگداشت معصومین علیهم‌السلام و استفاده دقیق و درست از درس‌ها و پیام‌های عاشورا نیست.نگارنده كه از سال 1370 در جلسات متعدد به بیان فلسفه عزاداری و [ صفحه 5] نیز شرح زیارت عاشورا پرداخته است، از اینكه جامعه اسلامی هنوز نتوانسته است از این «وسیله» باعظمت استفاده كافی و لازم را برای پیشبرد اهداف مقدس دین و مبارزه با دشمنان خونین آن بنماید، در رنج بوده است.همیشه فكر می‌كردم شاید نوشتن یك كتاب مفصل درباره اهمیت و جایگاه عزاداری و آثار گوناگون آن، به خصوص آثار سیاسی و اجتماعی و بالاخص آثار عرفانی و توحیدی آن مفید باشد، ولی كثرت مشغله مانع از پرداختن به چنین كاری می‌شد. هر چند در سلسله بحث‌های شرح زیارت عاشورا تا حدودی به این ابعاد پرداخته است. [3] به این فكر افتادم حال كه توفیق و لیاقت چنین كار مبسوط و مفصلی را ندارم، بهتر است كتابی كوچك تهیه و در اختیار عموم مردم و محبان خاندان وحی، به ویژه ارادتمندان و عاشقان سیدالشهداء قرار دهم، تا قدمی هر چند كوچك در راه بهره‌وری بهتر و بیشتر از این مجالس نورانی و سازنده برداشته باشم و به این فرمایش نورانی أمیرالمؤمنین عمل كرده باشم كه: «اذا لم یكن ما ترید فاترد ما یكون [4] - هر گاه آنچه را می‌خواهی، نیست. پس آنچه را كه هست، بخواه».امید است خداوند توفیق تكمیل این را نیز عطا نماید.در این كتاب مراحل پنج گانه سیر و سلوك و رشد یك عزادار و كیفیت ارتباط او با «گریه و عزاداری» به عنوان یك «وسیله» و همچنین آفات عزاداری‌ها، خطرات و انحرافاتی كه زمانه حاضر پیدا كرده، به طور مختصر بررسی شده است. همچنین عالی‌ترین نوع بهره‌برداری از [ صفحه 6] مجالس سوگواری سالار شهیدان علیه‌السلام و مهمترین اهداف از برپایی چنین مجالسی به طور مبسوط، مورد بررسی قرار گرفته است.همچنین به تشریح انواع مصائب اهل بیت علیهم‌السلام و نیز وظایفی كه در قبال هر یك از آنها داریم، پرداخته‌ایم. ان‌شاءالله مقبول درگاه الهی و خاندان عصمت و طهارت علیهم‌السلام قرار گیرد و برای خوانندگان عزیز مفید باشد.در پایان لازم می‌دانم از همسر عزیز و فداكارم كه در ویراستاری و تنظیم این اثر همچون آثار دیگر قبول زحمت كردند و نیز از همكاری برادر عزیز آقای رضا قریبی و خواهران گرامی، خانم‌ها: نجمه سادات مشهدی، زهرا براری و مریم جوادیان در آماده‌سازی این اثر كمال تشكر و قدرانی را بنمایم.الحمد الله رب العالمینقم - محمد شجاعیزمستان 83 [ صفحه 9]

مراتب عزاداری و عزاداران

اشاره

در این تقسیم‌بندی بیشتر به جنبه‌ی اجتماعی و سیاسی با درون‌مایه‌های عقیدتی توجه شده است.عزاداران، همانند مؤمنان دارای درجات و مراتب مختلفی هستند كه هر مرتبه،درجه و جایگاه عزادار را در نظام انسانیت و در نزد خداوند و نیز میزان قرب او را به سیدالشهدا علیه‌السلام نشان می‌دهد.البته تمامی درجات عزاداری دارای اجر و ثواب الهی است و هر مرتبه خیر و ثوابی را نصیب عزادار می‌كند.به طور كلی عزاداران حسینی را می‌توان به شش دسته تقسیم كرد كه پنج دسته را در این كتاب معرفی و بررسی می‌كنیم و دسته ششم را كه مربوط به مسائل اخلاقی و عرفانی است، ان‌شاءالله در فرصتی دیگر بررسی خواهیم كرد.

مرتبه اول عزاداری

در این مرتبه عزادار در قلب خود از مصیبت وارده به سیدالشهداء علیه‌السلام، غمگین و ناراضی است؛ بدون اینكه غم و نارضایتی خود را معمولا بروز دهد. این مرتیه كمترین درجه عزاداری است؛ و پایین‌تر از آن، مرتبه [ صفحه 10] دشمنان حضرت است یعنی مرتبه‌ای كه شخص به مصائب حسینی آگاه شود و ناراحت نگردد و به آن راضی باشد. درباره این گروه در زیارت وارث چنین می‌خوانیم:«لعن الله أمة قتلتك و لعن الله أمة سمعت بذلك فرضیت به [5] - خداوند لعنت كند امتی را كه تو را كشتند و به تو ظلم كردند؛ و خدا لعنت كند امتی را كه خبر چنین جنایتی را شنیدند و به آن راضی شدند».كسانی كه در مرتبه اول عزاداری هستند، و از هر دین و آیینی كه باشند، به خاطر اندوه قلبی‌شان برای مصیبت امام حسین علیه‌السلام در نزد خداوند از ثواب و پاداشی به تناسب عقیده‌شان برخوردار هستند. [6] در این باره مناسب است كه خاطره‌ای را از حضرت آیت‌الله بهجت حفظه الله تعالی نقل كنیم:«در نزدیكی نجف اشرف، در محل تلاقی دو رودخانه فرات و دجله، آبادی است به نام «مصیب»، كه مردی شیعه هر شب جمعه برای زیارت مولای متقیان أمیرالمؤمنین علیه‌السلام ]به آنجا[ می‌رفت. مردی از اهل سنت كه در سر راه مرد شیعه خانه داشت، چون می‌دانست وی به زیارت حضرت علی علیه‌السلام می‌رود، همواره هنگام عبور وی، او را مسخره می‌كرد، حتی یك بار به ساحت مقدس علی علیه‌السلام جسارت كرد، و مرد شیعه خیلی ناراحت شد. چون خدمت آقا مشرف شد خیلی بی‌تابی كرد و ناله زد كه: تو می‌دانی این مخالف چه می‌كند.آن شب آقا را در خواب دید و شكایت كرد. آقا فرمودند: او بر ما حقی دارد كه هر چه بكند در دنیا نمی‌توانیم او را كیفر بدهیم. شیعه می‌گوید، عرض كردم: آری، لابد به خاطر آن جسارتهایی كه او می‌كند بر شما حق پیدا كرده است؟! حضرت فرمودند: نه، بلكه او روزی در محل تلاقی آب فرات و دجله نشسته بود و به فرات نگاه می‌كرد، ناگهان جریان كربلا و منع آب از حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام به خاطرش افتاد و پیش خود گفت: «عمر بن سعد كار خوبی نكرد كه آنها را تشنه كشت، خوب بود به آنها آب می‌داد، بعد همه را می‌كشت»! [ صفحه 11] و ناراحت شد و یك قطره - اشك - از چشم او ریخت، از این جهت بر ما حقی پیدا كرد كه نمی‌توانیم او را جزا بدهیم.آن مرد شیعه می‌گوید: از خواب بیدار شدم و حركت كردم، هنگام برگشتن در سر راه، آن سنی با من برخورد كرد و با تمسخر گفت: آقا را دیدی و از طرف ما پیام رساندی؟! مرد شیعه گفت: آری پیام رساندم و نیز پیامی دارم. او خندید و گفت: بگو چیست؟ مرد شیعه جریان را تا آخر بازگو كرد. وقتی فرمایش امام علیه‌السلام را كه وی به آب نكاهی كرد و به یاد كربلا افتاد و... بازگو كرد، مرد سنی تا شنید سر به زیر افكند و كمی به فكر فرورفت و گفت: خدایا، در آن زمان هیچ كس در آنجا نبود و من این را به كسی نگفته‌ام، آقا از كجا فهمید. بلافاصله گفت:«اشهد ان لا اله الا الله، و ان محمدا رسول الله، و ان علیا أمیرالمؤمنین ولی الله و وصی رسول الله صلی الله علیه و آله و شیعه شد.» [7] .عظمت مقام اهل بیت علیهم‌السلام به قدری است كه كوچكترین كاری كه برای آنها صورت گیرد، با پاداش‌های بزرگی از ناحیه آنها جبران خواهد شد. حال اگر یك كافر هم خدمتی به آنها كند و یا ادبی را نسبت به آنها رعایت نماید، چون شخص كافر در آخرت اهل نجات نیست، پاداش او را در دنیا به او می‌دهند و اگر شخص كوچكترین سنخیت و آمادگی را داشته باشد، چه بسا پاداش اهل بیت علیهم‌السلام موجب هدایت او نیز شود. هر چند بعضی از كارهای خیر و یا خدماتی كه از سوی كفار نسبت به دین و اهل بیت علیهم‌السلام صورت می‌گیرد، در صورتی كه لیاقت هدایت را نداشته باشند، به صورت كاهش عذاب آخرتی نیز جبران می‌شود.

مرتبه دوم عزاداری

در این مرتبه عزادار غم و نارضایتی خود را به شكل‌های گوناگون از قبیل گرفتگی چهره، گرفتن حالت بغض و گریه (تباكی)، گریه كردن، پوشیدن لباس عزا به سینه و سر زدن و... بروز می‌دهد و در این كار گاهی [ صفحه 12] تنها و گاهی به همراه دیگران عزاداری می‌كند.در این مرتبه عزادار در درون خود با حس غریبی روبروست كه بین او و امام حسین علیه‌السلام پیوند و رابطه ویژه‌ای برقرار می‌كند. عزادار در این مرتبه نوعی انس و الفت و نیز نوعی كشش و نیاز به آن حضرت پیدا می‌كند و همین یافت درونی و نیز نسبت و انس غریب، او را وادار می‌كند كه برای آن حضرت گریه كند و نیز در عزاداری ایشان شركت كند.گرایش عزاداران كلیمی، مسیحی و پیروان سایر مذاهب - كه برای امام حسین علیه‌السلام گریه می‌كنند - و نیز احساسی كه به آن حضرت دارند، نشان‌دهنده این حقیقت است كه حضرت برای آنها یك «غریب آشنا» است.حقیقت این است كه همه معصومین علیهم‌السلام به خصوص وجود مقدس سیدالشهداء علیه‌السلام در وجود همه انسان‌ها حضور و پرتویی دارند كه ما در این باره در مربته چهارم عزاداری توضیح كافی و مبسوط داده‌ایم.معمولا نفوذ این «غریب آشنا» به درون قلب عزادار و ایجاد محبت و شدت گرفتن آن، رفته رفته او را به سوی مرتبه سوم عزاداری می‌كشاند.

مرتبه سوم عزاداری

در این مرتبه كه شیعیان حضرت بیشترین اعضای آن را تشكیل می‌دهند، عزادار تنفر و اعتراض خود را نسبت به عاملین مصیبت و جنایت‌كاران در حق سیدالشهداء علیه‌السلام و یارانش و به طور كلی همه اهل بیت علیهم‌السلام اظهار می‌كند و بر آنها لعن و نفرین نثار می‌كند؛ آنچه موجب شده كه عزادار از مرتبه دوم به مرتبه سوم ترقی كند، شناخت و معرفتی است كه عزادار به وجود مقدس سیدالشهداء علیه‌السلام پیدا كرده و [ صفحه 13] اعتقاد بالاتری است كه نسبت به آن حضرت و آیین او یافته است.شناخت بیشتر سیدالشهداء علیه‌السلام و اعتقاد بالاتر و بیشتر به مقام آن حضرت و فهم محدود و نسبی درباره قیام ایشان در برابر یزید و یزیدیان، موجب گشته كه عزادار از مرتبه دوم به مرتبه سوم ترقی پیدا كند. همچنین علاوه بر عوامل ذكر شده، شدت یافتن انس و محبت به آن حضرت، عواطف و احساسات عزادار را رقیق‌تر و بیشتر نموده است؛ و تا جایی كه عزادار در درون خود از یك سو به عنایت حضرت و از سوی دیگر به گریه و آه و سوز و برای ایشان و نیز اعلان برائت و بیزاری از قاتلان او احساس نیاز بیشتری می‌كند. در این مرتبه عزاداری به نیت كسب ثواب، برآورده شدن حاجت‌ها و عرض ادب صورت می‌گیرد.از بررسی این سه مرتبه به خوبی فهمیده می‌شود كه عنصر اصلی این سه مرتبه، عنصر عواطف و احساسات است. بررسی دقیق آثار هنری، نوحه‌ها و اشعار عاشورایی به خوبی نشان می‌دهد كه عزاداری در این سه مرحله غالبا در سطح عواطف و احساسات است و عزادار به مراحل مراتب بالاتر راه پیدا نكرده است.