قرآن پژوهی صفحه 139

چکیده: تشریح نحوه آفرینش انسان، زندگی اجتماعی، مرگ و منازل پس از آن از دیدگاه علامه طباطبایی است. در این مقاله نویسنده با اشاره به اینکه انسان از جسم و روح ترکیب یافته است. مراتب آفرینش جسم انسان را مرحله خلق از گِل، نطفه، مضغه، عظام و لحم دانسته است. وی از توضیحات علامه طباطبایی نتیجه می‌گیرد که خداوند، انسان اولیه (آدم) را از گِل و نسل وی را از نطفه او خلق کرده است. این پژوهشگر معتقد است نظریه مذکور گویاترین پاسخ به منکران مبدأ و معاد و داروینیست‌ها می‌باشد. در ادامه درباره نحوه ارتباط جسم و روح با یکدیگر و نیز آفرینش و جاودانگی روح سخن گفته و دلیل مادی‌گرایان بر عدم پذیرش روح را مطرح کرده است. در نهایت با استفاده از تفسیر المیزان مراحل گذر روح از مرگ، عالم برزخ و قیامت تبیین گردیده است.

اصطلاحات

سوره

- سوره

سوره در مفهوم لغوی آن به معانی متعدّدی آمده است و علت آن، اختلاف نظری است که در ریشه‌ی اصلی آن وجود دارد، که از ماده‌ی (سَئِرَ، یسأَر، سَئراً) است، یا از ماده‌ی (سارَ، یسُورُ، سَوراً). اگر از ریشه‌ی اولی باشد، معنای لغوی آن، «باقیمانده» است. آنچه در ظرف باقی می‌ماند، مثل آب و غذا و ... پس سوره به معنای بقیه و باقیمانده می‌باشد و اگر از ریشه دوم باشد که به معنای بالا رفتن و صعود نمودن است، سوره مفهوم برجسته، ممتاز و مشخص پیدا می‌کند. به همین جهت برای سوره، این معانی شش‌گانه را ذکر کرده‌اند: 1- فضل و منزلت 2- شرف 3- علامت و نشانه 4- ساختمان زیبا و برافراشته 5- هر رده از رده‌ها و رگ‌های دیوار 6- قلعه و قسمت مجزّا از قسمتهای دیگر.1

و اما مفهوم اصطلاحی آن در عرف مسلمانان؛ به هر یک از فصول و بخش‌های صد و چهارده گانه‌ی قرآن مجید، یک «سوره» گفته می‌شود. هر یک از این فصول (سوره‌ها) مجموعه‌ای از آیات است که هدف یا اهداف خاصّی را تعقیب می‌کند و مفاهیم خاصی را دربردارد و معمولاً با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع می‌شود، مگر سوره توبه (سوره‌ی نهم) که بدون بسم الله است و با «بَراءة مِن اللهِ و رسولِه» آغاز شده است.

معنای اصطلاحی، به آخرین معنای لغوی که اشاره شد (قسمت مجزا) نزدیک‌تر است و شاید علّت نامگذاری هر یک از این قسمت‌ها به «سوره»، مجزّا بودن هر سوره از سوره‌های دیگر قرآن می‌باشد. اکنون معنای لغوی، چندان مورد نظر نیست و معمولاً هرجا این کلمه به کار می‌رود منظور همان سوره‌های قرآنی است.

در خود قرآن، کلمه‌ی سوره به صورت مفرد 9 مرتبه و به صورت جمع، یک مرتبه به کار رفته است. جمع آن «سور» است، مثل صورت و صور. در کاربرد قرآنی، کلمه‌ی سوره در مفهومی عام‌تر از این اصطلاح یاد شده به کار رفته است و حتی به بخشی از قرآن (هر چند یک سوره‌ی کامل هم نباشد) سوره اطلاق شده است.2

1- به «المنجد» و «قرب الموارد» و ... ماده‌ی «سور» مراجعه شود.