قرآن پژوهی صفحه 144

1- سوره آل عمران، آیه 7.

2- ترجمه بر اساس یکی از تفسیرهای آیه است.

تفسیر به رأی

- تفسیر به رأی

در روایات زیادی، از «تفسیر به رأی» نهی شده و به کسی که تفسیر به رأی کند وعده‌ی آتش دوزخ داده شده است. تفسیر به رأی آن است که انسان، قرآن را بر اساس نظریات شخصی خود، آن گونه که می‌پسندد، آن طور که دلش می‌خواهد و مورد نظرش است تفسیر و معنی کند و قرآن را بر آراء شخصی خود تطبیق دهد و عقیده شخصی خود را به قرآن تحمیل کند. یعنی به جای آنکه شاگرد قرآن باشد و به پیام قرآن گوش دل بسپارد و هرچه از قرآن بر می‌آید آن را بپذیرد (چه در زمینه‌ی عقاید، چه احکام و غیره...) بخواهد به زور معنایی را به قرآن نسبت دهد و مایل باشد که از قرآن این گونه مطلب به دست آید. به تعبیر علامه طباطبایی، رسوبات ذهنی و پیش‌داوریهای خود را در فهم و معنی آیات دخالت بدهد و دنباله‌روی و پیروی از قرآن را رها کند. این گونه برخورد با قرآن، شیوه‌ی قلب‌های بیمار و اندیشه‌های ناسالم است و سر از التقاط در خواهد آورد و حرام و ممنوع است.

محکم و متشابه

- محکم و متشابه

در خود قرآن، در یک تقسیم‌بندی، آیات را به «محکمات» و «متشبهات» تقسیم می‌کند و بیماردلان را دنباله‌رو آیات متشابه معرفی می‌نماید.1

محکمات، آیاتی است که از نظر لفظ و معنی، محکم و استوار و بدون ابهام و شبهه و مراد از آیه روشن است و آن را به معانی دیگر نمی‌توان حمل کرد، ولی متشابهات، آیاتی است که از نظر لفظ، یا از نظر معنی، ابهام‌ها و چندپهلویی‌هایی دارد و قابلیت آن را دارد که به معانی گوناگون، تأویل و تفسیر شود و برای فهم درست مقصود، باید از جایی دیگر دلیل و شاهد بیاوریم. البته برای محکم و متشابه، معانی دیگری هم گفته‌اند که بیان آنها چندان ضرورتی ندارد.

ائمه و اهل بیت عصمت (ع)، طبق بعضی از احادیث، به مقصود واقعی آیات متشابه واقف‌اند، چرا که آنان مصداق اکمل «راسخین در علم» اند.