دانشنامه شعر عاشورایی: انقلاب حسینی در شعر شاعران عرب و عجم جلد 1 صفحه 206

دانشنامه ی شعر عاشورایی، محمد زاده ،ج 1،ص:121

علی بن محمّد بسّامی

ابو الحسن علی بن محمّد بن نصر بن منصور بن بسّام «1» عبرتابی «2»، شاعر و نویسنده ی بغدادی، که در زمان مقتدر عباسی می زیست.

او مدتی ریاست دیوان برید را در جند قنّسرین و عواصم شام عهده دار بود. وی مردی خوش قریحه بود و شعرش روان و استادانه است. شهرت ابن بسام به هجویه هایی است که درباره ی بزرگان و رؤسای حکومت می سرود و در آنها معایب آنان را آشکار می ساخت. «3» صاحبان قدرت از زبان تند وی بیمناک بودند و همین امر

سبب می شد که به جای صله به وی باج بدهند تا از گزند زبان او در امان بمانند. «4»

مضامین اشعار او به غیر از هجو، بیشتر پند و اندرزهای حکیمانه و بسیار زیباست. «5» وی کرنش کردن در برابر قدرتمندان را همانند سجده کردن در برابر بوزینگانی می داند که دنیا در دست آنهاست. و نیز بهره ی کرنش کننده را چیزی جز خواری نمی داند. «6» سروده های وی حتّی در زهرآگین ترین آنها از عفّت و پاکی شگفت انگیزی برخوردار است بدین جهت ابن بسّام در میان این گونه شاعران پدیده ای استثنایی است.

برخی او را شیعه دانسته اند و مرزبانی گفته است که وی قصیده هایی در رثای اهل بیت (ع) سروده که مذهب او را آشکار می سازد. «7»

ابن خلکان به قطعه ای که به گفته ی وی، ابن بسّام هنگامی که متوکّل قبر حسین بن علی (ع) را ویران ساخت، سروده است، اشاره می کند. متوکل به سال 226 هجری قبر امام حسین (ع) را منهدم ساخته و به شخم کردن و آب بستن به آن فرمان داد و مردم را از زیارت مرقد آن حضرت ممنوع ساخت.

آثار: به ابن بسام 5 اثر نسبت داده اند که هیچ کدام از آنها در دست نیست: کتاب اخبار عمر بن ابی ربیعه، کتاب المعاقرین یا کتاب الزّنجبّین، دیوان الرسائل، مناقضات الشعراء، اخبار الاحوص «8» و مجموع اشعار او که به حدود 180 بیت می رسد.

ابن بسّام در ماه صفر سال 302 ه. ق. در گذشت. «9»