دانشنامه شعر عاشورایی: انقلاب حسینی در شعر شاعران عرب و عجم جلد 1 صفحه 53

ورود به عصر عباسی باوجود اشعار انتقامجویی از قاتلان حسین (ع) و به کیفر رسیدن بنی امیه، از غم حادثه نمی کاهد. در ثلث اخیر این دوران رثای «دعبل بن علی الخزاعی» سرآمد دیگر مراثی است. محورهای زیر مشخصه های اصلی شعر این دوران می باشد:

ندامت و پشیمانی:

در اوایل این دوره یعنی قرن اول هجری شعرای نادم و توّاب اشعار جانسوزی را در افسوس و پشیمانی خویش به جای نهاده اند. آنان که در مسیر کربلا، حسین (ع) را تنها گذاردند و یا در زندان ابن زیاد اسیر بودند و به گونه ای از یاری حسین (ع) محروم شدند، با آه و افسوس از این امر یاد کرده و گاه تا پایان زندگی با این اندوه و حسرت، گذران عمر نموده اند. افرادی چون عبید اللّه بن حرّ جعفی که امام، خود برای دعوت به خیمه اش رفت ولی او با بهانه های گوناگون از همراهی با حضرت سرباز زد و امام (ع) به او نصیحت فرمودند که به دوردستها رود تا صدای استغاثه ی امام را در روز عاشورا نشنود وگرنه با ذلّت در جهنم فرو می افتد. «1» هنوز چندی از واقعه ی عاشورا نگذشته است که ندامت، وجود او را در خویش می گدازد و در شعر او سوزش این افسوس را می توان یافت.

این ندامت در اشعار توّابین به اوج می رسد تا آنجاکه به دعوت برای اقدامی چاره ساز و جبران کننده منتهی می گردد.

هجو بنی امیه و دعوت به خونخواهی حسین (ع):

باوجودی که با اشعار حسینی حتی در قالب رثا از سوی بنی امیه به شدت برخورد می شود، شاعران این عصر به انتقام خون حسین (ع) می سرایند. برای شاعران سده ی نخست که از تابعین یا فرزندان آنها هستند، خاندان پلید بنی امیّه و دشمنی های آنها در برابر پیامبر (ص) و در جنگها، زنده و محسوس است. این سبک با پایان گرفتن عصر اموی خاتمه نمی یابد، بلکه همچنان و با تعدّی در عصر عباسی دنبال می شود. همان شدّتی که منصور نمری را به خروش می آورد و موجب تعقیب او

از جانب حکومت می شود. او در ادامه، حکومت عباسیان را استمرار حاکمیّت بنی امیّه می شمارد و انتقام از اینها را انتقام از آنها می داند، چراکه موضع گیری هر دو حکومت در برابر خاندان پیامبر (ص) یکسان است.

اما از اواخر قرن دوم، شاعرانی به ظهور می رسند که به دلیل تعلّق و وابستگی به خلافت عباسی، تلاش می کنند احساسات پاک مردم و عشق آنان به حسین (ع) را به نفع عباسیان هدایت نمایند. افرادی چون «ابن المعتز» (م 296 ه. ق.) از امیران خاندان عباسی و قاسم بن یوسف که خاندانش در خدمت دربار عباسی هستند از این جمله اند.