دانشنامه شعر عاشورایی: انقلاب حسینی در شعر شاعران عرب و عجم صفحه 526

دمشق و حلب و سرانجام مهاجمات امپراطوری بیزانس و نفوذ آن در آن نواحی. این رویدادهای تاریخی همواره با تاریخ حلب و معره النعمان درآمیخته بوده است و برخی از آنها در اشعار ابو العلا معرّی منعکس شده اند.

آثار: ابو العلا آثار بسیاری دارد که در موضوعات گوناگون نقد، ادب و لغت گرد آمده، عموما همراه با التزام صنایع ادبی، مراعات ترتیب الفبایی و نوعی تقید در نگارش است. در بسیاری از کتب وی به شیوه ای غریب و از زبان پدیده ها و موجودات مختلف چون سور قرآن، ملائک و گاه حیوانات مختلف به نقد و بررسی مسائل گوناگون پرداخته است. برخی از آثار وی در پی جنگ های صلیبی و سقوط معره النعمان از میان رفته است و برخی از آنها که امروز به دست ما رسیده است عبارتند از:

«الاوزان و القوافی شعر المتنبی»، «البشری بالجهاد»، «حدیث الاسلام»، «رساله الغفران». این اثر یکی از پرآوازه ترین آثار اوست که در پاسخ به رساله ی ابن قارح، ضمن یک سفر خیالی در جهان آخرت به نقد و بررسی اشعار شعرای دورانهای مختلف می پردازد. «الزجرالنابح»، «سقط الزند»، که عموما اشعار دوران جوانی او را دربر دارد. «شرح دیوان ابن ابی حصینه»، «ضوء السقط»، «عبث الواید»، «الفصول و الغایات»، «لزوم ما لا یلزم»، یا لزومات که دیوان اشعار اوست و در ابیات خود را ملزم به رعایت

______________________________
(1)- الانصاف، ص 512 و 514. معجم الادبا؛ ج 3، ص 145. تاریخ بغداد؛ ج 4، ص 241.
(2)- معجم الادبا؛ ج 3، ص 145.

دانشنامه ی شعر عاشورایی، محمد زاده ،ج 1،ص:248

حروف قافیه نموده است، «ملقی السبیل» که مجموعه ای از کلمات قصار و حکمت گونه در نظم و نثر است.

«منار القائف» و ... هم چنین رسائل فراوانی در موضوعات مختلف از او به چاپ رسیده که «رساله الغفران» مهم ترین اثر اوست.

ابو العلا در آثار خود دو خصلت علمی و ادبی را درهم می آمیزد که خواننده از آنها هم بهره ی علمی می گیرد و هم لذّت ادبی می برد. بارزترین ویژگی وی که زاییده ی حافظه ی بی مانند او بوده، گنجینه ی واژه های اوست چنانکه خطیب تبریزی می گوید:! من واژه ای نمی شناسم که عرب بر زبان رانده و معری آن را ندانسته باشد. «1»