سلوک عاشورایی : منزل اول: تعاون و همیاری - مجموعه قیام و انقلاب امام حسین تعاون صفحه 116

مرتکب شده و آنهایی که قائل به ملازمه نیستند می‌گویند یک معصیت بیشتر نکرده است؛ یعنی اگر مقدّمات را تهیه کرد ولی ذی‌المقدّمه را انجام نداد هیچ معصیتی مرتکب نشده است. پس این بحثی است که ارتباطی به آیه تعاون ندارد.

امّا مسأله دوم که با مباحث آیه تعاون مرتبط است این است که اگر کسی می‌خواست مرتکب گناهی شود و دیگری هم می‌دانست که او می‌خواهد گناه کند و با این حال مقدّمات گناه را برای او تهیّه کرد، در صورتی که مانعی پیش بیاید و شخصی که قصد کرده بود گناه را انجام دهد نتواند آن معصیت را مرتکب شود، در اینجا آن کسی که اسباب معصیت را فراهم کرده است چه حکمی دارد؟ آیا گناهکار است یا خیر؟ مثالی بزنم تا مسأله روشن شود؛ فرض کنید کسی می‌خواهد نردبانی تهیّه کند برای اینکه برود سرقت کند؛ نردبان فروش هم می‌داند که او این نردبان را می‌خواهد بخرد که دزدی کند؛ اتفاقاً مانعی پیش آمد و او نتوانست سرقت کند. در اینجا فقهای ما بحثی دارند تحت عنوان «تجرّی» و می‌گویند آن کسی که می‌خواست دزدی کند و نتوانست، چون معصیتی مرتکب نشده است گناهکار نیست و عدم گناهکاری‌اش هم به علّت توفیق جبری است؛ «1» امّا بحث در این است که آن شخصی که به او کمک کرد و او را مساعدت و اعانه کرد چه‌طور؟ آیا اینجا صدق اعانه به اثم می‌کند یا نه؟ در اینجا آقایان فُقها بحث‌هایی دارند که خلاصه‌اش این است که اگر اثم را به معنای حاصل مصدری بگیریم اعانه به اثم صدق می‌کند و اگر به معنای مصدری بگیریم صدق نمی‌کند.

من در اینجا نظر استادمان- رضوان الله تعالی علیه- را عرض می‌کنم؛ ایشان می‌فرماید آنچه عرفاً ظاهر است این است که اعانه به اثم صدق می‌کند و این خیلی دردآور است. یعنی کاری که کرده است هم عقلًا قبیح است و هم شرعاً. در این شبهه‌ای نیست که کاری که کرده است عقلًا قبیح است امّا بحث در این است که آیا شرعاً هم مرتکب حرام شده است؟ نردبان را فروخته به کسی که می‌داند قصد دزدی دارد؛ یعنی بستر را برای فعل حرام باز کرده است امّا مانعی پیش آمده و او نتوانسته است دزدی کند؛ در اینجا استاد ما می‌فرماید آن شخص چون موفق به دزدی نشد مرتکب حرام نشده و عقاب ندارد ولی این بدبختی که نردبان را فروخت و مقدّمه حرام را فراهم کرد عذاب می‌شود. حتّی اگر یک عمل حرام چندین مقدّمه داشته باشد، تهیّه هر مقدّمه‌اش یک معصیت است. لذا این مسأله را دستِ‌کم نگیرید. نباید

مجموعه قیام و انقلاب امام حسین تعاون، ص: 99

گفت «ما کارمان جنس فروختن است؛ به من چه که مشتری می‌خواهد با آن چه کار کند!». دقّت کنید؛ من نمی‌گویم تحقیق کنید تا مطمئن شوید که او می‌خواهد چه کار کند. تحقیق لازم نیست؛ امّا وقتی فهمیدی که او قصد معصیت دارد نباید به او کمک کنی و بستر حرام را برای او باز کنی. چون اصلًا اشاعه فحشا در سطح جامعه از همین‌جا شروع می‌شود؛ گاهی با بیع است و گاهی از راه‌های دیگر؛ گاهی با فراهم کردن مقتضی گناه است و گاهی با مرتفع کردن موانع از سر راه انجام معصیت. امام 1 می‌فرماید اینجا ظاهر عُرفی‌اش این است که اعانه به اثم صدق می‌کند و به تعبیر علمی در این آیه «اثم» به معنای مصدری است نه حاصل مصدری. «1»

* آیه تعاون از دیدگاه اهل معرفت ..... ص : 99

مباحثی که تا اینجا درباره آیه تعاون داشتیم با دید فقاهتی بود؛ نگرش دیگری که نسبت به آیه شریفه هست نگرش اهل معرفت است و البته این نگرش معرفتی هیچ منافاتی با آن نگرش فقاهتی ندارد. این مطلب را با بیان سه مقدّمه مختصر عرض می‌کنم.

مقدّمه اوّل اینکه بِرّ مشتق از بَرّ است. از نظر لغت، بَرّ به معنای صحرای وسیع در مقابل بحر به معنای آب وسیع است و به خیر وسیع هم اطلاق می‌شود. لذا یکی از صفات خداوند هم «بَرّ» است؛ «إنَّهُ هُوَ البَرُّ الرحیمُ»، «2»