سلوک عاشورایی : منزل اول: تعاون و همیاری - مجموعه قیام و انقلاب امام حسین تعاون صفحه 20

طبق آیه شریفه «تَعَاوَنُوا عَلَی البِرِّ وَ التَّقْوَی»، حمایت و همکاری باید باشد. این اصلِ مُسلّم است. امّا آیا به‌طور مطلق است؟ یعنی هر کسی که محتاج است به حمایت، در هرکاری از او حمایت کن؟ همین اوّل فهمیده می‌شود که این‌طور نیست. تا گفت «عَلَی الْبِرّ»، به قول ما طلبه‌ها دایره تعاون و اعانه ضیق می‌شود؛ «2» این عبارت «عَلَی البِرِّ وَ التَّقْوَی» دایره تعاون و مدار اعانه را تنگ کرد. یعنی درست است که

__________________________________________________
(1)- جلسه 1858؛ چهارشنبه، هشتم فروردین ماه 1380 ه-. ش، دوم محرّم‌الحرام 1422 ه-. ق
(2)- جلسه اوّل گفتم که بحث ما یک مقدار طلبگی است؛ چون این مباحث به دست این و آن می‌رسد لذا من مجبورم اینها را بگویم.

مجموعه قیام و انقلاب امام حسین تعاون، ص: 18

در اسلام، اصلِ اساسی بر محور اعانه و تعاون و کمک است، امّا این به‌طورِ مطلق نیست؛ بلکه همکاری و حمایت باید نسبت به برّ و تقوا باشد.

حالا ببینیم که «برّ» و «تقوا» چیست؟ «بِرّ» از نظر لغت، نیکی و نیکویی کردن است. یک «بِرّ» داریم و یک «بَرّ» داریم که اوّلی مصدر است و دومی صفت مشبهه است. بَرّ به معنی اصلی‌اش یعنی صحرای وسیع و گسترده که در مقابل بَحر است. اینکه به اشخاصی که زیاد نیکی می‌کنند بِرّ گفته می‌شود، جنبه کنایی دارد و به این اعتبار است که اینها احسان‌هایشان وسیع و گسترده است. پس برّ به معنی نیکی است.

امّا در این اینجا آیا مراد قرآن همان معنی لغوی است؟ من نکته‌ای را می‌خواهم در باب آیات قرآن و آنچه در مکتب ما اسلام وارد شده است عرض کنم و آن اینکه ممکن است یک سنخ مفاهیمی باشد که اینها مفاهیم گسترده‌ای باشد؛ ولی آنچه در قرآن مورد نظر است مصادیق خاصّی از آن مفاهیم باشد. لذا ما باید برویم آن را جستجو کنیم. مثلًا همین‌جا در بحث آیه تعاون، اوّل فهمیدیم که حمایت به‌طور مطلق نیست؛ بلکه حمایت نسبت به برّ و تقوا است. خود برّ هم معنای وسیعی دارد. باید دید برّ از دیدگاه قرآن چیست.

در تفاسیر تعابیر مختلفی وارد شده است که مقصد همه‌شان یک چیز بیشتر نیست و من آنها را جمع‌بندی می‌کنم. «1» ولی خودِ آیات قرآن برّ را تفسیر می‌کند. قرآن خودش تبیین می‌کند که مُرادش از برّ چیست و کدامیک از مصادیق است.

آیا از دیدگاه قرآن مطلقِ حُسنِ فعلی برّ است و یا حُسن فاعلی هم باید باشد؟ این خودش یک مسأله علمی است. یک مثال می‌زنم؛ کسی می‌خواهد بایستد و نماز بخواند و من می‌دانم که ریائاً می‌خواهد این کار را انجام دهد؛ یا مثلًا می‌خواهد یک مجلسی به نام اسلام بر پا کند، امّا می خواهد بهره‌برداری سوء از آن کند. اینجا صورتِ فعل زیبا است. حُسنِ فعلی هست، امّا حُسن فاعلی ندارد. چرا؟ چون او ریاکار و فریب‌کار است. حالا آیا کمک کردن به او و فراهم کردن مقدّمات برای اوهم جزءِ «تعاونوا علی البرّ» است؟ درست است که به عملِ او اطلاقِ برّ و عملِ نیک می‌شود، امّا همین عمل از دیدگاه اسلام مبغوض خدا است و مورد رضای خدا نیست و از دیدگاه اسلام و قرآن برّ نیست. چرا؟ چون حُسنِ فاعلی ندارد؛ حقّه‌بازی و فریب‌کاری است.

__________________________________________________
(1)- اینجا نمی‌خواهم بحث‌های مفصّل کنم؛ چون بحث‌های زیادی در آینده دارم.