دیوان بینه رحمت در مراثی قتیل امت صفحه 10

و بوجه دیگر مرثیه اعمّ است. بر همه مرثیه گفته میشود. و بأین اطلاق در مقابل مدیحه و تغزّل آورده میشود.

در قسمت مرثیه نیز رعایت تامّ نمودم که انشائات خارج از واقع نباشد.

زبانحال‌زبان حال عبارتست از بیان اموریکه از احوال مرثیه شده یا ممدوح استفاده میشود و حال او حاکی و شاید بر آن امر است و در جواز او بعضی تامّل کرده‌اند لکن اگر بر سبیل نسبت و استناد نباشد بأینمعنی که نگوید گفت یا کرد ظاهر آنست که ضرر ندارد و اگر زبانحال بطری باشد که از لوازم مقال استفاده شود خیلی بهتر خواهد بود.

ولی شعراء امروز در زبانحال توسعه داده‌اند بطوریکه حتّی غیر زبانحال را نیز زبانحال نامیده‌اند انشائات خود را زبانحال میخوانند ایکاش انشائات صحیح بود بلکه امام علیه السّلام یا یکی از شهداء یا یکی از بانوان را مانند خود فرض کرده و می‌بیند که اگر خود در آن قضیّه بود البته چنین میگفت و چنین میکرد. پس میگوید که او هم البته چنین گفته و چنین کرده و اگر نگفته و نکرده میخواسته که بگوید و بکند. پس در حقیقت اینها زبانحال خود ناظم است نه زبان حال مرثیه شده. البّته این‌گونه زبانحال جایز نیست. بلکه میتوان گفت نظر بعضی که تامّل دارند در جوازش همین است.

و از اینجا میتوان گفت که هرکس حقّ سرودن زبانحال ندارد زیرا که باید معرفت بخوصیّات داشته باشد

نظم این ناچیز از این لحاظ نیز ممتاز است. زیرا که زبانحالهائی که سروده‌ام اکثر آنها از قسم اعلای زبانحال است. یعنی مستفاد از لوازم مقال است. و فی الحقیقة این قسم داخل در زبانحال نیست. بلکه لوازم مقال را اهل بیان از مقال، و علمآء اصول حجّت دانند.

و قسمت اندک آن از زبانحالیست که محکی و مدلول احوال است، با عدم استناد و نسبت بنحو گفت یا کرد.

و چون غرض اقصی از این نظم و رثاء هم در دنیا و هم در روز جزا طلب رحمت از

دیوان بینه رحمت در مراثی قتیل امت و اهلبیت عصمت، ص: 12

خداوند رحیم است که صاحب عزا است لهذا این کتابرا به (بیّنه رحمت) در مراثی قتیل امّت نام نهادم امیدوارم که بعد از این توفیق حضرت منّان مدد فرماید که بر اشعار او بیفزایم عجالة بهمین اندازه اکتفا گردیدو اللّه الهادی الی الصّواب. امید است که مقبول درگاه ربّ مطالع باشد اگرچه مقبول طباع نباشد. ناظم و مؤلّف‌جواد خراسانی