- دیباچه 1
- تشکر 3
- مقدمه 5
- گذر ی بر منابع 7
- مرور ی بر مطالعات جدید 9
- اشاره 14
- فصل اول: جغرافیا ی طبیعی کوفه 14
- ١. مفهوم شناسی 15
- الف) دلیل نامگذار ی کوفه 15
- یک - کوفان: 17
- چهار - کوفه الجُند: 17
- پنج - کوفه الخُلد: 17
- سه -خَدّ العَذْراء: 17
- دو - سورستان: 17
- ب) نام ها ی کوفه 17
- اشاره 17
- ج) تاریخچه اجمالی کوفه 18
- هفت- دارالهجره. 18
- شش- منزل جهاد. 18
- ٢. تأسیس شهر کوفه 20
- الف) طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع 21
- ٣. مباحث جغرافیایی 21
- ب) مساحت 21
- اشاره 21
- ج) حدود و ثغور 22
- د) زمین 23
- ه) آب و هوا 25
- و) جمعیت 26
- چهارم - شقائق: 30
- اول - اُقحُوان: 30
- دوم - حلفاء: 30
- سوم - خزامی: 30
- اشاره 30
- یک - گیاهان قبل از بنیان گذار ی کوفه 30
- ز) گیاهان و درختان کوفه 30
- اول - درختان 31
- ششم - قِیْصوم: 31
- دو - درختان و گیاهان بعد از شهرشدن کوفه 31
- اشاره 31
- پنجم - شیح: 31
- هفتم - نَصی: نوعی گیاه ساقه دراز سفید است که در چراگاه، بسیار از آن استفاده می شد. هرگاه ساقه این گیاه، ضخیم و خشک می شد، به آن «حَلی» می گفتند. 31
- دوم - گیاهان 34
- الف) حیوانات خشکی 38
- اشاره 38
- 4. حیوانات 38
- اشاره 38
- دوم - گاو 39
- سوم - اسب 39
- اشاره 39
- اول - شتر و انواع آن 39
- یک - حیوانات اهلی 39
- چهارم - الاغ 41
- پنجم - قاطر 41
- ششم - گوسفند 41
- نهم - مرغابی (اردک) 42
- دهم - گربه 42
- هفتم - کبوتر 42
- هشتم - مرغ 42
- دو - حیوانات غیراهلی 43
- دوازدهم - خوک 43
- اول - موش 43
- یازدهم - سگ 43
- دوم - کلاغ (غُراب) 43
- دو - مارماهی 44
- ب) حیوانات آبی 44
- یک - ماهی بَنانی (سَمَک بَنانی) 44
- چهارم - شترمرغ (ظَلیم \شترمرغ نر) 44
- اشاره 44
- سوم - روباه ( ثعلب) 44
- پنجم - آهو (ظبی) 44
- ششم - سوسمار (ضبّ) 44
- اشاره 45
- 5. نهرها ی کوفه 45
- سه - زِمّیر 45
- الف) نهر عَلْقَمَه (نهر عَلْقَمی) 47
- ج) نهر نیل 47
- ب) نهر سُورا 47
- ه) نهر سَدیر 48
- ط) نهر قَوْرا 48
- ز) نهر صَراه 48
- و) نهر سَیلحین (سیلحون) 48
- ح) نهر صَرصَر 48
- د) نهر تاجیه 48
- ک) نهر خُرشیذ 49
- ن) نهر شیلی 49
- م) نهر بُوَیب 49
- ی) نهر کوثی 49
- ل) نهر بَلْخ 49
- اشاره 50
- الف) ساتیدَما 50
- 6. کوه های کوفه 50
- ب) کوفان 50
- ٧. چاه ها ی کوفه 51
- ب) چاه جُعد (بئر جعد) 51
- اشاره 51
- الف) چاه حضرت علی (علیه السلام) (بئر علی) 51
- اشاره 52
- د) چاه مُبارک 52
- ٨. چشمه ها ی کوفه 52
- ج) چاه قصر دارالاماره 52
- ٩. توابع شهر کوفه و روستاها ی آن 52
- یک - إسْتینیاء 53
- دو - اَقساس مالک 53
- پنج - بداه 54
- چهار - بانِقْیا 54
- شش - بَدیق 54
- سه - اُکَیْراح 54
- نه - بَقیقا 55
- هفت - بَرْثَه 55
- یازده - جُبّه 55
- سیزده - جَرَعه 55
- ده - تَلّبَوَنّا 55
- دوازده - جُرْزَه 55
- هشت - بَرَدان 55
- چهارده - جِسْر 56
- هفده - حیره 56
- شانزده - جَصّاصه 56
- پانزده - حَروراء 56
- هجده - خانِقَیْن 57
- بیست و دو - خَفیّه 58
- بیست و یک - خَفّان 58
- بیست - خُصوص 58
- بیست و سه - خَنْدَق سابور (خندق شاپور) 58
- بیست و چهار - خَوَرْنَق 58
- نوزده - خَرّاره 58
- بیست و هفت - زُرارَه 59
- بیست و شش - دُوما (دُرمَه) 59
- بیست و پنج - دُوران 59
- بیست و نه - زَیْدان 60
- سی و یک - سَنینِیا 60
- سی و دو - سَوادیّه 60
- بیست و هشت - زَُوْرَه 60
- سی - سَکِن 60
- سی و چهار - سَیْلَحون (سَیْلَحین) 61
- سی و سه - سِیْب 61
- سی و هفت - صَریفین 61
- سی و شش - شیلی 61
- سی و پنج - شانیا 61
- سی و هشت - صِنّین 61
- سی و نه - طِیَزناباذ (ضَیزَناباذ) 62
- چهل و یک - عَین جَمَل 62
- چهل - عَقْر (عقر بابل) 62
- چهل و چهار - غاضِریَّه 63
- چهل و پنج - غَرِیّان 63
- چهل و سه - عین ظَبْی 63
- چهل و دو - عین صَید 63
- چهل و هفت - قادسیه 64
- چهل و شش - غَطَط 64
- چهل و نه - قریه ذی الکفل 65
- چهل و هشت - قَرْیَه اَبی صَلابَه 65
- پنجاه و یک - قصرالعَدَسیّین 65
- پنجاه و دو - قُطْقُطانه 65
- پنجاه - قَسّین 65
- پنجاه و پنج - لِسان 66
- پنجاه و چهار - کُوَیفه عمرو (کویفه ابن عُمَر) 66
- پنجاه و شش - لَعْلَع 66
- پنجاه و سه - قَوْرا 66
- پنجاه و هشت - مِلْطاط 67
- پنجاه و نه - نَجَف 67
- شصت - نُخَیْلَه 67
- پنجاه و هفت - مَلَح 67
- ١٠. باغ ها ی کوفه 68
- شصت و سه - وادِی السِّباع 68
- شصت و یک - نَشاسْتَج 68
- شصت و دو - نُعْماباذ 68
- ١٢. دیرها ی کوفه (دیارات کوفه) 70
- ١١. دروازه ها ی کوفه 70
- اشاره 70
- ج) دیر الجَماجِم 73
- الف) دیارات الأساقف 73
- ب) دیر اَعْوَر 73
- ه) دیر حِنَّه 74
- د) دیر حُرْمه 74
- ط) دیر السَّوا 75
- و) دیر زُراره 75
- ز) دیر سِرجِس (سرجیس) 75
- ح) دیر سلسله 75
- م) دیر مَرْعَبْدا 76
- ی) دیر الشّاء 76
- ن) دیر هند الصغری 76
- ک) دیر قُرَّه 76
- ل) دیر کعب 76
- س) دیر هند الکبری 77
- فصل دوم: شهرساز ی و معمار ی کوفه 78
- اشاره 78
- مقدمه 79
- یک - شکل ظاهر ی، تعداد اتاق ها و وضعیت داخلی خانه ها 80
- الف) سبک و سیاق خانه ساز ی 80
- ١. خانه ها 80
- ب) مصالح ساختمانی 87
- دو - نورگیرها 87
- اشاره 90
- ج) خانه ها ی افراد مشهور و معروف 90
- یک - خانه ها ی واقع در مرکز شهر 90
- اول - خانه حضرت علی (علیه السلام) 90
- اشاره 90
- چهارم - خانه ولید بن عُقْبه 92
- سوم - خانه عبدالله بن مسعود 92
- پنجم - خانه عُماره بن عُقْبَه 92
- دوم - خانه جُعْدَه بن هبیره مخزومی 92
- دهم - خانه عمرو بن حُرَیث 93
- هشتم و نهم - خانه سلمان بن ربیعه باهلی و مُسَیّب بن نَجْبَه فَزاریّ 93
- هفتم - خانه حُذَیفه بن یَمان 93
- ششم - خانه ابوموسی اشعری 93
- دوازدهم - خانه خالد بن عرفطه 94
- چهاردهم - خانه ابن حکیم 94
- یازدهم - خانه طَلْحه بن عبیدالله 94
- سیزدهم - خانه سَعد بن قیس 94
- اول - خانه خَبّاب بن اَرَت 95
- دوم - خانه زید بن ارْقَم انصاری 95
- سوم - خانه جَریر بن عبدالله بجلی 95
- چهارم - خانه عدی بن حاتم طائی 95
- پانزدهم - خانه مختار بن ابی عُبَیده ثَقَفی 95
- دو - خانه ها ی واقع در محله ها ی شهر 95
- ششم - خانه هانی بن عُرْوه 96
- هفتم - خانه اَشْعث بن قیس 96
- پنجم - خانه خُنَیْس بن سَعد 96
- هشتم - خانه قُرظَه بن کَعْب انصاری 96
- ٢. بازارها 97
- ب) وضعیت ظاهر ی دکان ها 97
- الف) موقعیت بازارها 97
- اشاره 98
- ج) بازارها ی تخصصی 98
- دو - بازار خرمافروشان (سوق التّمارین) 99
- یک - بازار شترفروشان (سوق الابِلْ) 99
- چهار - بازار کرباس فروشان 100
- سه - بازار ماهی فروشان 100
- شش - بازار اسب فروشان (سوق البَراذین) 100
- پنج - بازار کفش فروشان (سوق الحَذّائین) 100
- نه - بازار روغن فروشان (سوق الزیّاتین) 101
- هفت - بازار صیرفی ها (رَحْبَهُ الصیارف) 101
- هشت - بازار شمشیرفروشان (صَیاقله) 101
- ده - بازار صابون سازان (اصحاب الصابون) 102
- سیزده - بازار خرید و فروش مرغ 102
- دوازده - بازار گربه فروشان 102
- یازده - بازار گوسفند (سَوْق الغَنَم) 102
- نوزده - بازار سرکه فروش ها (سوق الخلاّلین) 103
- پانزده - بازار رفوگرها (سوق الرفّاثین) 103
- چهارده - بازار زین سازان یا زین فروشان (سوق السَرّاجین) 103
- شانزده - بازار انواع گستردنی ها مانند فرش، گلیم و. . . (اصحاب الأنماط) 103
- هیجده - بازار سویق فروشان (قاووت فروشان) (سوق السوّاقین) 103
- هفده - بازار خَزّفروشان (اصحاب الخزّ) 103
- بیست و شش - بازار گازران یا رخت شویان (سوق القَصّارین) 104
- بیست و پنج - بازار صحّاف ها ( سوق الورّاقین) 104
- بیست و سه - بازار گل فروشان (باعَه الأزْهار) 104
- د) نظارت بر بازار 104
- بیست و یک - بازار عطرفروشان (سوق الحَنّاطین) 104
- بیست و چهار - بازار خیاطها (سوق الخیاطین) 104
- بیست و دو- بازار آهنگران (سوق الحدّادین) 104
- بیست - بازار زرگرها (سوق الصاغه) 104
- اشاره 107
- ٣. مساجدکوفه 107
- اول - مسجد جامع کوفه قبل از اسلام 108
- اشاره 108
- الف) مسجد جامع کوفه (تصویرهای شماره 5 - ١) 108
- یک- مسجد جامع کوفه در گذر تاریخ 108
- دوم- مسجد در زمان سعد بن ابی وقاص 109
- سوم - مسجد در زمان زیاد بن ابیه 113
- دوم - باب الفیل 115
- دو - درها ی مسجد جامع 115
- اول - باب السُدَّه 115
- اشاره 115
- سوم- باب الکنده 116
- چهارم- باب الأنماط 117
- سه - ستون ها ی مسجد جامع 117
- اشاره 118
- دوم - بیت الطشت 118
- چهار - مکان ها ی تاریخی در مسجد جامع 118
- اول - دکّه القضاء 118
- سوم - سفینه نوح 119
- چهارم - تَنُّور 119
- پنجم - محراب حضرت علی (علیه السلام) 119
- پنج - دستشویی و وضوخانه مسجد جامع کوفه 120
- شش - فاصله مسجد تا دارالاماره 120
- هفت - مسجد جامع کوفه از منظر باستان شناسی 121
- ب) دیگر مساجد 123
- اشاره 123
- یک - مساجد مبارکه 124
- اول - مسجد سَهْلَه 124
- اشاره 124
- دوم- مسجد بنی کاهل 125
- پنجم - مسجد غَنّی 126
- سوم - مسجد صَعْصَعَه بن صوحان 126
- چهارم - مسجد زید بن صوحان 126
- هفتم - مسجد جُعْفی 127
- هشتم - مسجد الحمراء 127
- ششم - مسجد حَنّانه 127
- اشاره 128
- دو - مساجد ملعونه 128
- اول - مسجد اَشعث 129
- چهارم - مسجد شَبَث 129
- پنجم - مسجد تَیم (مسجد بنوتَیِم) 129
- سوم - مسجد سَمّاک 129
- دوم - مسجد جَریر 129
- هفتم - مسجدی در الحمراء 130
- ششم - مسجد ثَقیف 130
- اول - مسجد جُهَیْنَه (مسجد بنودُهمان) 130
- اشاره 130
- سه - مساجد دیگر 130
- دوم - مسجد بنی مَخْزوم 131
- چهارم - مسجد بنی جَذیمه 131
- پنجم - مسجد بنی عَنْزَه (مسجد بنوعناز یا مسجد بنی عنز) 131
- سوم - مسجد بنی عبدالله بن دارِم 131
- هشتم - مسجد عبدالقیس 132
- ششم - مسجد سَکون (مسجد بنی سکون) 132
- نهم - مسجد بنی سُنْبُس (مسجد عدی بن حاتَم) 132
- هفتم - مسجد قُصّاص 132
- سیزدهم - مسجد اَحْمَس (مسجد مُزَیْنه) 133
- یازدهم - مسجد بنی بَهْدَلَه 133
- دهم - مسجد بنی مُقاصف 133
- دوازدهم - مسجد اَنْصار 133
- پانزدهم - مسجد بنی البَدّاء 134
- هفدهم - مسجد بنی هِلال 134
- نوزدهم - مسجد نَخَعْ 134
- شانزدهم - مسجد بنی ذُهَل 134
- هجدهم - مسجد بنی الشیطان 134
- بیستم - مسجد بنی مُرّا 134
- چهاردهم - مسجد بنی اَوْد 134
- 4. قصر دارالاماره 135
- اشاره 135
- الف) دارالاماره از دیدگاه منابع تاریخی 135
- اشاره 135
- یک - قصر در زمان سعد 135
- دو - قصر در زمان زیاد 137
- ب) دارالاماره از منظر حفاری های باستان شناسی 138
- اشاره 138
- دو - شکل هندسی قصر و مساحت آن 139
- یک - موقعیت قصر 139
- چهار - برج های قصر 140
- سه - دیوارهای قصر 140
- پنج - درهای ورودی قصر (مداخل) 141
- شش - اطاق ها، ایوان ها، رواق ها، سالن ها و آشپزخانه های داخل قصر 141
- هفت - حمام و مخزن و فاضلاب 145
- هشت - طِمار 146
- نه - مصالح ساختمانی دارالإماره 147
- 5. زندان کوفه 148
- 6. میدان اصلی شهر 149
- اشاره 149
- الف) مرکز شهر (صحن) 150
- ب) رحبه (رحبه علیّ و رحبه الصَیارف) 151
- ج) آریّ 152
- اشاره 153
- ٧. معابر (خیابان ها، چهارسوها و کوچه ها) 153
- الف) خیابان ها 153
- اندازه خیابان ها 155
- سکّه دار الرومیین 156
- سکّه لحّام جریر 156
- سکّه عُمَیْرَه 157
- سکّه شَبَث 157
- سکّه علاء بن مِحْرز 157
- سکّه بنی جذیمه 157
- سکّه الثَوْریین (سکّه الثَوْر) 157
- سکّه الموالی 157
- ب) چهارسوها 158
- دو - چهارسوی بَجیله 158
- یک - چهارسوی خُنَیْس 158
- سکّه البَرید 158
- اشاره 158
- سه - چهارسوی هَمْدان 159
- چهار - چهارسوی کِنْده 159
- ج) کوچه ها 159
- ٩. حمام ها 160
- ٨. کاروان سراها و مهمان خانه ها 160
- اشاره 160
- ج) حمام مَهْبَذان 163
- الف) حمام اَعْیَن 163
- د/ ه) حمام عمرو بن حریث و حمام قطان (قَطَن) بن عبدالله 163
- ب) حمام عمر بن سعد 163
- اشاره 164
- ١٠. مکان های عمومی 164
- الف) جبّانات و گورستان ها 164
- و) حمام ابن بَرْدَه 164
- اشاره 164
- یک - جبّانه های یمنی ها (قحطانی ها) 165
- اشاره 165
- سوم - جبّانه بِشْر 166
- پنجم - جبّانه مِخْنَف (جبّانه اَزْد) 166
- چهارم - جبّانه مراد 166
- دوم - جبّانه کِنْده 166
- اول - جبّانه سبیع (جبانه الحشاشین) 166
- اول - جبّانه (ثُوَیَّه) 167
- ششم - جبّانه الصائدیین 167
- اشاره 167
- دو - جبّانه های عدنانی ها 167
- دوم - جبّانه عَرْزَم 168
- سوم - جبّانه سالم (جبّانه بنی سلول) 168
- چهار - قبر رُشَید هَجری 169
- اشاره 169
- سه - آرامگاه مختار بن عبید ثقفی 169
- سه - آرامگاه های خارج از جبانات 169
- چهارم - جبّانه اتبر 169
- دو - آرامگاه هانی بن عروه 169
- یک - آرامگاه مسلم بن عقیل٧ 169
- پنج - قبر عبدالله بن عفیف اَزْدی 170
- اشاره 170
- شش - قبر میثم تمّار 170
- ب) صحراها 170
- سه - صحرای بنی یَشْکُر 171
- دو - صحرای بنی عامر 171
- چهار - صحرای بَرْدَخْت 171
- پنج - صحرای بنی قَرار 171
- یک - صحرای اُثَیر (بنی اُثَیر) 171
- هشت - صحرای عَبْدالقِیْس 172
- هفت - صحرای سالم 172
- ج) کُناسَه 172
- شش - صحرای شَبَث 172
- د) سَبْخَه 173
- ه) دارالرزق 174
- و) جسر کوفه (پُل کوفه) 174
- ح) عاقول (شاهجان) 175
- ز) سیل بند کوفه (مُسَنّاه جابر) 175
- فصل سوم: مردم شناسی و روان شناسی مردم 176
- اشاره 176
- کوفه 176
- اشاره 177
- ١. خلقیات روحی و روانی 177
- یک - شجاعت 178
- الف) ویژگی های مثبت کوفیان 178
- دو - ایمان و حمیت دینی 179
- سه - علم 180
- یک - دنیاطلبی 181
- اشاره 181
- ب) ویژگی ها و صفت های منفی کوفیان 181
- دو - نظام ناپذیری 183
- چهار - تابع احساسات بودن 185
- سه - اجتهادات نابجا 185
- پنج - غَدَر و فریب کاری 186
- اشاره 188
- ٢. مناسبات انسانی 188
- شش - بخل 188
- هفت - خیانت گری 188
- الف) سلام کردن 189
- ج) معانقه 190
- ب) مصافحه 190
- ه) ایستادن برای احترام 190
- د) خداحافظی کردن 190
- ز) مناسبات دیگر 191
- اشاره 191
- ٣. دسته بندی طبقات مختلف اجتماعی 191
- و) عطسه نمودن 191
- الف) دسته بندی قبیله ای 192
- ب) دسته بندی نژادی 193
- ج) دسته بندی دینی 195
- د) دسته بندی سیاسی - مذهبی مسلمانان 196
- ه) دسته بندی طبقاتی 198
- اشاره 204
- فصل چهارم: وضعیت اقتصادی کوفه 204
- ١. چگونگی داد و ستد و معاملات 205
- یک - کیفیت سکه زدن 205
- الف) نوع پول رایج 205
- اشاره 205
- دو - سکه در صدر اسلام 206
- اشاره 208
- سه - انواع سکه ها و وزن آنها 208
- دوم - درهم های طبری 209
- اول - درهم های بَغْلی 209
- سوم - درهم های جَوارقی 209
- چهار - سکه های غیرخالص 210
- ب) چک، سفته و حواله 212
- ب) آداب تجارت 213
- ٢. تجارت 213
- الف) فضیلت تجارت 213
- ج) اجمالی از تاریخ تجارت در کوفه 216
- د) کاروان های تجاری 218
- ه) مسیرهای تجاری 219
- یک - مسیر شرق کوفه 219
- دو - مسیر جنوب کوفه 219
- ٣. دام داری 219
- سه - مسیر غرب کوفه 219
- اشاره 219
- اشاره 220
- اشاره 220
- الف) صناعات 220
- یک - بنایی و معماری 220
- 4. مشاغل 220
- چهار - کاشی سازی 221
- سه - گچ کاری 221
- دو - خشت زنی و قالب ریزی آجر 221
- شش - سفال گری 222
- پنج - شیشه گری 222
- هفت - مس گری 222
- هشت - آهن گری 223
- نُه - نجّاری 223
- یازده - صابون سازی 224
- ده - زرگری 224
- دوازده - عطرسازی 225
- چهارده - روغن کشی 225
- پانزده - دباغی 225
- سیزده - آسیابانی 225
- هفده - رنگ رزی 226
- شانزده - کفش سازی 226
- هجده - حصیربافی 226
- نوزده - پشم ریسی 226
- بیست و یک - بافندگی 227
- بیست - خیمه سازی 227
- اشاره 228
- ب) مشاغل واسطه ای 228
- بیست و دو - خیاطی 228
- سه - بقّالی 229
- دو - قصابی 229
- یک - صرّافی 229
- چهار - علف فروشی 230
- شش - سمساری 230
- یک - حمّامی 230
- اشاره 230
- ج) مشاغل خدماتی 230
- پنج - پارچه فروشی 230
- دو - حَجّامی 230
- پنج - پزشکی 231
- سه - قَصّاری 231
- چهار - نظافت گری شهر 231
- 5. واردات 232
- 6. صادرات 235
- چگونگی آبیاری 236
- ٧. کشاورزی 236
- الف) راه های درآمد حکومت کوفه 239
- یک - خَراج 239
- ٨. راه های درآمد کوفه 239
- اشاره 239
- دو - صدقه 242
- سه - جزیه 242
- چهار - غنایم جنگی 243
- پنج - مالیات بر تجارت 243
- هفت - زمین های صوافی 244
- شش - هدایای عید نوروز و مهرگان 244
- ب) هزینه های حکومت کوفه 245
- اشاره 245
- یک - حقوق کارمندان 245
- دو - خدمات شهری 246
- سه - قرض به مردم 246
- اول - عطاء 247
- پنج - رسیدگی به فقرا و یتیمان 247
- شش - پرداخت به حکومت مرکزی 247
- هفت - عطاء و رزق 247
- چهار - نگهداری مقداری از اموال برای مواقع اضطراری 247
- دوم - رزق 253
- ج) سطح زندگی مردم و قیمت بعضی از کالاها 254
- اشاره 258
- فصل پنجم: مسائل فرهنگی و تعلیم و تربیت 258
- ١. تعلیم و تربیت 259
- یک - کلیاتی در باره شعر در صدر اسلام 263
- اشاره 263
- الف) شاعران 263
- ٢. شخصیت های فرهنگی 263
- چهارم - سیاست 264
- اول - اسلام 264
- دوم - ارتباط اعراب با ملیّت های مختلف 264
- سوم - تمدن و فرهنگ تازه 264
- دو - شاعران 266
- اشاره 266
- اول - قیس بن عمرو حارثی، معروف به نجاشی 266
- چهارم - شوید بن ابی کاهل 267
- سوم - جَرْوَل بن اَوْس، معروف به حُطَیئه 267
- دوم - رَبیعه بن مَقْرُوم قیسی 267
- ششم - ظالم بن عمرو بن سفیان، معروف به ابوالاسود دئلی 268
- پنجم - نابغه جُعدی 268
- هفتم - متوکل بن عبدالله بن کُنانه، معروف به متوکل لیثی و متوکل کُنانی 268
- هشتم - ابو مَعْرَض مُغَیره بن عبدالله بن مُدْرَکَه، مشهور به اُقَیْشِر اَسَدی 269
- نهم - عبدالله بن زبیر اسدی 269
- دهم - سُراقه بن مِرْداس بارقی 269
- سیزدهم - کَعْب بن جُعَیْل 270
- دوازدهم - ابوالمُصَبَّح عبدالرحمان بن عبدالله، معروف به اَعشی هَمْدان 270
- یازدهم - اَیْمَن بن خُرَیم 270
- چهاردهم - مالک بن اسماء بن خارجه فَزاری 271
- پانزدهم - حَکَم بن عبدل اسدی 271
- شانزدهم - همّام بن غالب بن صعصعه، معروف به فَرَزْدَق 271
- هفدهم - حَرمَله بن مُنْذِر، معروف به ابوزُبَیْد طایی 272
- هجدهم - سلیمان بن صُرَد خُزاعی 273
- بیستم - عُماره بن عقبه بن ابی معیط 273
- بیست و یکم و بیست و دوم و بیست و سوم - نضر، نعمان و نعیم پسران عجلان انصاری خزرجی 273
- نوزدهم - عمرو بن ضابی بن حَرَث بَرْجَمی 273
- بیست و ششم - اَیاس بن عَثَل طایی 274
- بیست و نهم - عبدالله بن هَمّام 274
- بیست و هشتم - رَبیعه بن حُوط 274
- بیست و پنجم - عبدالله بن خلیفه بولایی 274
- بیست و هفتم - یزید بن مُغْفَل مِذْحجی جُعْفی 274
- بیست و چهارم - فُضاله بن شریک بن سلمان 274
- سی و سوم - وَهَب بن زَمْعَه جَمْحی، معروف به ابودَهْبَل 275
- سی و یکم - عبدالله بن حُر جُعفی 275
- سی ام - عُمر بن یزید بن هلال نَخَعی 275
- سی و چهارم - شُرَیح قاضی 275
- سی و دوم - عَوْف بن عبدالله بن اَحْمَر اَزْدی 275
- سی و پنجم - صعصعه بن صَوْحان 276
- اشاره 276
- سی و ششم - لَبید بن ربیعه عامری 276
- ب) خطیبان 276
- یک - صعصعه بن صَوْحان 277
- سه - زیاد بن ابیه 277
- دو - نعمان بن بشیر 277
- پنج، شش و هفت - متوکل لیثی، اقیشر اسدی، عبدالله بن زبیر اسدی 278
- هشت - عابس بن ابی شبیب شاکری همدانی 278
- ج) صحابه، محدثان، فقها و دیگر اندیشمندان 278
- چهار - ولید بن عقبه بن ابی معیط 278
- ٣. افسانه ها و اسطوره ها 291
- اشاره 293
- ج) استعاذه 293
- الف) خواندن قرآن با صدای نیکو 293
- ب) پاکیزه کردن دهان 293
- 4. آداب قرائت قرآن 293
- ه) تدبّر 294
- ز) کسانی که بهتر است قرآن نخوانند 294
- و) خشوع 294
- د) ترتیل 294
- قاریان قرآن 295
- الف) موسیقی 299
- 5. موسیقی و اعمال خلاف شرع رایج 299
- ب) می خوارگی 301
- الف) آداب نوشتن 302
- 6. کتابت و خط 302
- ب) وسایل نوشتن (ادوات کتابت) 304
- اشاره 304
- ج) خط کوفی 307
- اشاره 312
- فصل ششم: آداب و رسوم 312
- ١. خواستگاری 313
- ٢. ازدواج 315
- اشاره 315
- الف) تعیین مهریه 315
- ب) جهیزیه 316
- ج) خطبه نکاح 316
- د) فاصله بین عقد و عروسی (زفاف) 317
- ه) مراسم عروسی (زفاف) 317
- یک - وقوع عروسی در شب 317
- اشاره 317
- دو - آرایش عروس 317
- پنج - شعرخوانی و دف زدن و تکبیر گفتن در شب عروسی 318
- سه - بردن عروس از خانه پدر به خانه شوهر 318
- چهار - همراهان عروس 318
- هفت - ولیمه عروسی 319
- شش - نِثار عروسی 319
- نُه - تبریک عروسی 320
- هشت - ماندن زنی از خویشان عروس در شب زفاف 320
- الف) غسل میت (تغسیل) 321
- ٣. مراسم خاک سپاری مردگان 321
- اشاره 321
- ده - شستن پای عروس 321
- د) نماز بر میت 323
- ج) حنوط 323
- ب) تکفین 323
- و) تدفین 325
- ه) تشییع جنازه 325
- ز) مراسم بعد از تدفین 327
- الف) اعلان جنگ 329
- ب) سربازگیری 329
- 4. جنگ و صلح 329
- ج) نظام جمع 330
- د) ادوات و سلاح های جنگی 332
- اشاره 332
- یک - سلاح های هجومی 332
- اول - سلاح های هجومی سبک 332
- دوم - سلاح های هجومی سنگین 345
- دو - سلاح های دفاعی 348
- اول - سلاح های دفاعی سبک 348
- اشاره 348
- دوم - سلاح های دفاعی سنگین 353
- ه) تعلیم جنگاوران 354
- و) اسلحه سازی 355
- ز) پیک 355
- ح) صلح 358
- ی) طریقه تقسیم غنایم جنگی 360
- ط) شعارهای جنگی 360
- ک) پرچم 362
- اشاره 363
- ل) واحدهای تشکیل دهنده سپاه 363
- یک - پیاده نظام (رجّاله) 363
- اول - حمله 364
- دوم - تعقیب و گریز 364
- اشاره 364
- دو - سواره نظام (خیّاله، فُرْسان) 364
- چهارم - پشتیبانی 365
- سوم - جمع آوری اطلاعات 365
- سه - تیراندازان (رُماه، نَشّابون) 365
- چهار - کارگران (فَعَلَه) 366
- پنج - واحد خدمات (تدارکات) 366
- یک - جمع نیرو 367
- دو - حرکت به سوی دشمن 367
- م) مراحل جنگ 367
- اشاره 367
- سه - استقرار در لشکرگاه 369
- چهار - آمادگی های قبل از جنگ 370
- پنج - شروع جنگ 371
- شش - تدابیر دفاعی 372
- پنجم -خلیفه 373
- یک - درجات نظامی سپاه اسلام 373
- اول - فرمانده کل سپاه (امیر الجیش) 373
- ن) درجات نظامی سپاه اسلام 373
- سوم - فرمانده گردان (امیر الکُرْدُوس) 373
- اشاره 373
- دوم - فرماندهان واحدهای اصلی (اُمَراء التعبیه) 373
- چهارم - قائد 373
- اشاره 373
- دو - درجات نظامی ایرانیان 374
- ششم - عریف 374
- چهارم - قُومِسْ 375
- اول - بِطْریق 375
- سوم - طُرَنْجار 375
- اشاره 375
- س) آرایش جنگی 375
- پنجم - قَمْطَرُخ 375
- دوم - طُومْرُخ 375
- سه - درجات نظامی روم 375
- ششم - داقْرُخ 375
- اشاره 375
- دو - نظام صَفّ (نظام زَحْف) 376
- یک - نظام کَرّ و فَرّ (هجوم و فرار) 376
- سه - نظام خمیس 377
- اشاره 377
- اول - طلیعه (مقدمه) 378
- سوم - مَیْمَنه 378
- چهارم - مَیْسَره 378
- دوم - قلب 378
- پنجم - ساقه (موَخره) 379
- چهار - نظام کرادیس 381
- ع) جاسوسی 382
- الف) طریقه آتش روشن کردن 384
- 5. پخت وپز 384
- ج) پختن نان 385
- ب) پختن غذا 385
- یک - انتخاب همراه مناسب 387
- 6. سیر و سفر و تفرّج 387
- دو - برداشتن وسایل شخصی ضروری 387
- اشاره 387
- الف) آداب سفر 387
- سه - برداشتن عصا 387
- چهار - یاد خدا نمودن 388
- هفت - مروّت و جوانمردی در سفر 388
- پنج - صدقه دادن 388
- شش - بدرقه مسافر 388
- هشت - شعر و آواز خواندن در سفر 388
- یازده - مصافحه و معانقه با مسافر 389
- ب) وسایل حمل و نقل 389
- ده - سوغات آوردن از سفر 389
- نُه - مسئولیت به عهده گرفتن در سفر 389
- ٧. وسایل روشنایی 391
- الف) سِراج (مصباح) 391
- اشاره 391
- ب) قندیل 392
- ج) شمع 393
- د) حرادیّ 393
- ب) اِداوَه 394
- د) تَوْر 394
- اشاره 394
- الف) ابریق 394
- ٨. ظروف 394
- ج) بُرْمَه 394
- ه) جِراب 395
- ح) دَلْو 395
- و) جَرَّه 395
- ز) جَفْنَه 395
- ک) سطیحه 396
- ی) زِقّ 396
- ل) شَنّ 396
- ط) زِکْوَه 396
- م) صَحْفَه 397
- ع) عُکَّه 397
- ن) طَست (طشت) 397
- س) ظَبْیَه 397
- ق) قِدْر 398
- ر) قِرْبَه 398
- ص) قَدَح 398
- ف) قارُورَه 398
- ت) قَصْعَه 399
- ث) قَعْب 399
- خ) قُلَّه 399
- ش) قَسْ (قَسّه) 399
- ض) کَأْس 400
- ذ) قَوْصَرَه 400
- غ) کَوْز 400
- ظ) کُوب 400
- اج) مِزْوَد (مِزْوَدَه) 401
- او) مِطْهَرَه 401
- اه) مَسْک 401
- اب) مِخْضَب 401
- اد) مزاده 401
- از) مِکْتَلْ 402
- اح) مِهْراس 402
- ٩. دوستی 402
- ١٠. آرایش ظاهری زنان و مردان 404
- اشاره 404
- اشاره 405
- الف) آرایش ها و زینت های مشترک زنان و مردان 405
- یک - استعمال بوهای خوش 405
- دوم - گیاهان خوشبو 405
- اشاره 405
- اول - عطر 405
- اول - روغن بنفشه 406
- اشاره 406
- دو - استعمال روغن های مختلف 406
- سوم - روغن زَنْبَق (زنبه) 407
- چهارم - روغن کُنجد 407
- اشاره 407
- دوم - وَسْمَه (کَتْم) 407
- دوم - روغن بان 407
- سه - استعمال رنگ ها 407
- اول - حناء 407
- پنج - آرایش موها 408
- اشاره 408
- چهار - سرمه کشیدن 408
- ب) زینت ها و آرایش های اختصاصی زنان 409
- ج) زینت ها و آرایش های اختصاصی مردان 410
- ١١. مجالس عمومی و گردهمایی ها 412
- ١٢. سرگرمی و ورزش 414
- اشاره 417
- ١٣. آداب و رسوم مجالس خلفا و امرا 417
- الف) دربان (حاجب) 418
- ج) کیفیت ورود در مجلس 419
- ب) اذن دخول 419
- د) تجمّلات مجلس 420
- ه) پاسبان در مجلس 420
- یک - مواد پارچه ها 421
- اشاره 421
- الف) پارچه ها 421
- و) مرخص شدن از مجلس 421
- ١4. لباس پوشیدن و حجاب 421
- اشاره 421
- دو - نام پارچه ها 421
- چهارم - خَزّ 422
- سوم - حریر 422
- اول - اِسْتَبْرَق 422
- دوم - بَزّ 422
- هفتم - سُنْدُس 423
- ششم - رَفْرَفْ 423
- پنجم - دیباج 423
- نهم - قَزّ 424
- دهم - کتان 424
- هشتم - قِبْطیّه 424
- دوازدهم - مُعَلَّم 425
- سیزدهم - مُنَیّر 425
- چهاردهم - وَشی 425
- یازدهم - کَرْباس 425
- اشاره 426
- ب) لباس ها 426
- یک - پوشش سر 427
- اول - عِمامَه 427
- اشاره 427
- سوم - قَلَنْسُوَه 430
- دوم - بُرْنُس 430
- پنجم - بُرْقَعْ 431
- چهارم - کوفیه و عِقال 431
- هشتم - مِعْجَر 432
- هفتم - خِمار 432
- ششم - نِقاب 432
- دهم - لِثام 433
- نُهم - قِناع و مِقْنَعَه 433
- اشاره 434
- سوم - بُرْجُد 434
- دو - پوشش بدن 434
- دوم - بِجاد 434
- یکم - بَتّ 434
- چهارم - بُرْد 434
- پنجم - بُرْدَه 435
- هفتم - جُبَّه 436
- هشتم - جلْباب 436
- ششم - ثَوب قِطْری 436
- نهم - حِبْرَه (حَبَرَه) 437
- دهم - حُلّه 437
- یازدهم - خمیصه 438
- دوازدهم - دِثار 438
- پانزدهم - رَیْطَه 439
- سیزدهم - دُرّاعَه و مِدْرَع 439
- چهاردهم - رِداء 439
- نوزدهم - سِرْبال 440
- هفدهم - ساج 440
- هجدهم - سُدوس 440
- شانزدهم - سابِریّ 440
- بیست و سوم - طَیْلَسان 441
- بیست و یکم - شَمْلَه 441
- بیست و دوم - طاق 441
- بیستم - شِعار 441
- بیست و پنجم - غِلالَه 442
- بیست و چهارم - عَباء (عَباءَه) 442
- بیست و هفتم - قَسّی 443
- بیست و هشتم - قَطیفَه 443
- بیست و ششم - قَباء 443
- بیست و نهم - قَمیص 444
- سی ام - کِساء (کِسْوَه) 447
- سی و دوم - مِسْح 448
- سی و یکم - مُسْتَقَه 448
- سی و سوم - مِطْرَف (مُطْرَف) 448
- سی و ششم - مِلحَفَه 449
- سی و پنجم - مُلاءَه 449
- سی و هفتم - نَمِرَه 449
- سی و چهارم - مُقَطَّعَه 449
- اشاره 450
- سه - پوشش پایین بدن 450
- یکم - اِزار (مِئزَر) 450
- سی و هشتم - یَلْمَق 450
- دوم - تُبّان 451
- سوم - دِقْرارَه 452
- چهارم - سَراویل 452
- ششم - مِرْط 453
- پنجم - فُوطَه 453
- دوم - حِذاء 454
- یکم - جَوْرَب 454
- هفتم - مِنْطَق، مِنْطَقَه، نِطاق 454
- چهار - پوشش کف پا 454
- سوم - خُفّ 454
- چهارم - نَعل 455
- فصل هفتم: نوع تغذیه 457
- اشاره 457
- ١. غذاها 458
- الف) تاریخچه ای از غذای عرب 458
- ب) وعده های غذایی عرب 460
- اشاره 461
- ج) انواع غذاها 461
- یک - غذاهای بدون اسم خاص 461
- اشاره 461
- اول - غذاهای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 461
- دوم - غذاهای حضرت علی (علیه السلام) 463
- اشاره 464
- دوم - تلبینَه (تَلبین) 464
- اول - بَکالَه (بَکیله) 464
- دو - غذاهایی با اسم خاص 464
- سوم - ثَرید 464
- چهارم - حریره 465
- پنجم - حَساء 465
- ششم - حَیْس 465
- هفتم - رَبیکَه 466
- هشتم - رَغیده 466
- دهم - سَخینَه 467
- یازدهم - سِکْبْاج 467
- نهم - رَهیده 467
- سیزدهم - شُورباجَه 468
- دوازدهم - شِواء 468
- پانزدهم - طَفَیْشزل 468
- چهاردهم - صَحْناء (صحناه) 468
- شانزدهم - عَصیده 469
- هجدهم - قَدید 469
- هفدهم - فَریقَه 469
- بیست و یکم - وَشیقَه 470
- نوزدهم - مَرَق 470
- بیست و دوم - هَریسَه 470
- بیستم - نارباجه 470
- ه) سبزیجات همراه غذا 471
- و) سفره غذا 471
- اشاره 471
- یک - سُفْره 471
- د) پیش غذا (دسر) 471
- چهار - مائده 472
- پنج - نَطْع (نَطَعْ، نِطْع، نِطَع) 472
- سه - طَبَق 472
- دو- خُوان (خِوان) 472
- یک - شیر 473
- دو - عسل 473
- الف) نوشیدنی های حلال 473
- اشاره 473
- ٢. نوشیدنی ها 473
- اشاره 473
- سه - شیره 474
- ب) نوشیدنی های حرام 474
- اشاره 474
- یک - نَبیذ 474
- چهار - انواع عصیر و فشرده 474
- چهار - مِرْز 475
- پنج - نقیع 475
- دو - بِتْع (بِتَع) 475
- سه - فُقّاع 475
- ب) حَلواء 476
- 4. تنقلات 476
- ٣. میوه ها 476
- الف) جَوْزینَق 476
- اشاره 476
- د) سَویق 477
- ج) خَبیص 477
- ه) فالُوذَج (فالُوذ) 478
- و) لَوْزینَج 479
- فصل هشتم: نظام قضایی و انتظامی 480
- اشاره 480
- اشاره 481
- الف) ابو مَرّه کِنْدی 481
- الف) قاضیان کوفه تا سال 6١ ه. ق 481
- ١. قضا 481
- ب) عُرْوَه بن جُعد (ابی الجُعد) بارقی 481
- اشاره 481
- یک - اولین قاضی 481
- ه) عبدالله بن مسعود 482
- دو - شُرَیْح بن حارث (حَرَث یا عبدالله یا شراحیل یا هانی) کِندی 482
- و) ابوموسی اشعری 482
- د) جَبْر بن قَشْعَمْ کِنْدی 482
- ج) سَلْمان بن رَبیعه باهلی 482
- ب) آیین دادرسی 484
- اشاره 484
- سه - مسروع بن اَجْدَع تمیمی 484
- چهار - عبدالملک بن عُمَیْر لَخْمی 484
- آیین دادرسی مدنی 485
- ج) شرایط و صفات قاضی 486
- د) مجلس قضاوت 487
- یک - قتل (کشتن) 489
- ه) مجازات ها 489
- اشاره 489
- دو - شلاق (جَلد) 490
- دوم - محارب 491
- اشاره 491
- سه - بریدن دست یا پا (قطع) 491
- اول - سرقت 491
- چهار - زندان (حبس) 491
- دوم - زندان غیر ابد 492
- اول - زندان ابد 492
- ٢. شرطه 493
- پنج - تبعید (نفی بلد) 493
- اشاره 495
- ٣. مقامات ادار ی شهر کوفه 495
- الف) والی 495
- ب) رئیسان اسباع و ارباع 500
- ج) عرفا 504
- د) مناکب 507
- ه) سرپرست بیت المال 507
- و) سرپرست دیوان خراج 508
- ز) کاتبان و منشیان 509
- کتابنامه 512
دو مسجد دیگر نیز در زمان امام باقر (علیه السلام) ، ملعونه معرفی شده اند (1)که عبارتاند از:
ششم - مسجد ثَقیف
محل این مسجد در محله «ثقیف» واقع در شمال مسجد کوفه بوده است. (2)(نقشه شماره 7، رقم 36)
هفتم - مسجدی در الحمراء
این مسجد نیز در زمان امام باقر (علیه السلام) از مساجد ملعونه معرفی شده است. دلیل ملعونه خواندن آن را بنا نهاده شدن آن بر قبری از فراعنه ذکر کرده اند که شاید کنایه از یکی از بزرگان نفاق باشد. محل این مسجد در محله «نجّار» ذکر شده است (3)و احتمالاً در شرق کوفه و نزدیک فرات قرار داشته است.
سه - مساجد دیگر
اشاره
نام مساجد فراوانی در منابع تاریخی ذکر شده که احتمالاً بیشتر آنها در زمان مورد بحث ما وجود داشته است، گرچه هیچ یک از این مساجد هم اکنون موجود نمی باشد. نام این مساجد از قرارزیراست:
اول - مسجد جُهَیْنَه (مسجد بنودُهمان)
از این مسجد در زمان مُصْعَب بن زبیر، یعنی 67ه. ق نام برده شده است. (4)این احتمال نیز وجود دارد که این مسجد، همان مسجد «بنو دهمان» که متعلق به قبیله «جهینه» است، بوده باشد. (5)این مسجد در محله جهینه، واقع در سمت جنوب غربی
1- بحارالانوار، ج 100، ص 438؛ تاریخ الکوفه، ص 67.
2- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 360.
3- بحارالانوار، ج 100، ص 438.
4- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 293.
5- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 357.