کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 240

سرانجام خلیفه این نظر را تأیید و اجرا کرد. (1)و بدین وسیله منبع درآمد مهمی برای حکومت به وجود آمد. البته اگر این زمین ها به جنگ جویان واگذار می شد، علاوه بر اینکه موجب محروم شدن حکومت از این منبع درآمد می شد، دو پیامد دیگر نیز داشت: یکی اینکه آنها را از ادامه جنگ باز می داشت، دیگر اینکه ناآشنایی اعراب با کشاورزی، سبب افت محصولات کشاورزی می شد.

زمین های خراجی زمان عُمر را می توان به دو قسم تقسیم کرد:

قسم اول، زمین های عراق بود که به آن «سواد عراق» گفته می شد و بخش مهمی از آن را کوفه و اطراف آن تشکیل می داد. عمر برای تعیین مساحت این زمین ها، عثمان بن حنیف را که در فن اندازه گیری زمین متخصص بود، همراه عده ای برای اندازه گیری این زمین ها فرستاد. آنها به اندازه گیری سواد عراق پرداخته و حدود آن را از شمال به موصل، از جنوب به عَبّادان (آبادان) ، از شرق به حُلوان و از غرب به قادسیه تعیین کردند. (2)در این محدوده، حدود 36 میلیون جریب زمین خراجی قرار داشت که با احتساب هر جریب 1593 متر (3)رقم 000/000/348/57 متر به دست می آید.

قسم دوم، زمین های داخل کشور ایران بود. در آن زمان، قرار بر این بود که هر یک از شهرهای ایران که به وسیله مردم یکی از شهرهای کوفه و بصره گشوده شود، از توابع شهر فاتحان آن باشد و طبعاً خراج آن نیز برای حکومت آن شهر بود. بر این اساس، شهرهای رقّه، نصیبین، رامهرمز، شوش، شوشتر، ری، دستبی، قزوین، آذربایجان، طبرستان، ارمنستان، گرگان و شهرهای اطراف دریای خزر، اردبیل و. . . که به وسیله مردم کوفه فتح شده بود، تابع شهر کوفه شده و خراج خود را به حکومت کوفه می پرداختند. (4)نیز یکی از توابع کوفه دینوَر بود که به نام «ماه

1- تنظیمات الجیش العربی، ص 86.
2- معجم البلدان، ج 3، ص 272.
3- حضاره العراق، ج 5، الرزاعه، ص 375.
4- الحیاه الاجتماعیه، صص 258 - 259.