کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 29

جمعیت منتقل شده به شام را عمدتاً «موالی» ، یعنی عناصر عجم شهر کوفه که با قبایل کوفه پیمان بسته بودند، تشکیل می دادند. (1)

دو- با توجه به سیاست شیعه زدایی «زیاد» ، به نظر می رسد که عده فراوانی از جمعیت شیعه کوفه از این شهر کوچ کرده باشند. با این حال، جمعیت کوفه در سال 60ه. ق یعنی زمان شروع نهضت امام حسین (علیه السلام) را می توان براساس نامه هایی که کوفیان به آن حضرت (علیه السلام) نوشتند، تخمین زد. در برخی از این نامه ها از سپاه صد هزار نفری آماده به خدمت یاد شده (2)که با احتساب عناصر مختلف امام در کوفه به رقمی بیش از این مقدار خواهیم رسید. همچنین معاویه قبل از مرگش ضمن سفارش اهل کوفه به یزید، از صد هزار شمشیر کشیده در کوفه نام می برد. (3)بنابراین، اگر تعداد بیعت کنندگان با مسلم را طبق روایات مختلف تاریخی، دوازده هزار یا هجده هزار یا بیست هزار یا چهل هزار نفر بدانیم (4)باز از نصف جمعیت کمتر خواهد بود. و نیز اگر تعداد نفرات لشکر عمربن سعد را در کربلا طبق روایت منسوب به امام صادق (علیه السلام) سی هزار نفر بدانیم (5)، از ثلث جمعیت کمتر خواهد بود. همچنین از اینجا می توانیم تعداد سپاهیان شصت هزار نفری مختار (6)را در سال 66ه. ق توجیه نماییم، زیرا اغلب سپاهیان او را افرادی تشکیل می دادند که در کربلا شرکت نکرده بودند.

یادآوری این نکته لازم است که یاقوت حموی دو روایت مختلف تاریخی نقل می کند که در یکی از آنها جمعیت عرب کوفه را هشتاد هزار خانوار و در دیگری بیست هزار خانوار ذکر می کند. (7)اما اشکال این دو نقل آن است که:

اولاً: با روایات و شواهد تاریخی که ذکر نمودیم، تعارض دارند؛

ثانیاً: زمان مشخصی برای این جمعیت، به جز زمان بنی امیه ارائه نمی دهند.

1- فتوح البلدان، ص 279.
2- تاریخ الطبری، ج 4، ص310؛ ترجمه الامام الحسین (علیه السلام) من طبقات ابن سعد، ص 65.
3- البیان و التبیین، ج 2، ص 89.
4- حیاه الامام الحسین (علیه السلام) ، ج 2، ص 347؛ مقتل الحسین (علیه السلام) ، مقرّم، صص 144 و 148
5- مقتل الحسین (علیه السلام) ، مقرّم، صص 144 و 148
6- الأخبار الطوال، ص 305.
7- معجم البلدان، ج 4، ص 492.