کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 354

نقش تهاجمی ایفا می نمودند، به چشم نمی خورد، بلکه اولین خندق در اسلام در سال 5ه. ق در جنگ احزاب ساخته شد که به همین سبب به جنگ خندق معروف شد. مسلمانان در این جنگ به پیشنهاد سلمان فارسی برای محافظت مدینه در اطراف آن خندق حفر کردند. از ویژگی های خندق آن بود که ساخت سریع آن ممکن بود. (1)

ه) تعلیم جنگاوران

چنان که بارها یادآور شدیم، در زمان مورد بحث، نیروی اصلی جنگی را مردم عادی تشکیل می دادند؛ یعنی همان مردمی که در مواقع غیر جنگی مشغول کسب و کار خود بودند و نیروی آماده ای به عنوان ارتش تشکیل نشده بود، حتی در جنگ ها، سربازان موظف به تهیه غذا، سلاح و مرکب خود بودند. در چنین نظامی طبعاً ارگانی برای تعلیم جنگاوران وجود نداشت، بلکه هر فردی از کودکی به وسیله پدر و یا دیگر افراد قبیله خود، فنون جنگی و اسب سواری و. . . را می آموخت. علاوه بر این، اسلام نیز مردم را به تعلیم فنون جنگی به فرزندانشان تشویق می کرد، چنان که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی خطاب به مردم می فرماید: «به فرزندان خود تیراندازی و اسب سواری را بیاموزید» . (2)همچنین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به منظور تشویق مردم برای یادگیری فنون جنگی، خود در تمرین های آنها شرکت می کرد، چنان که نقل شده است آن حضرت در تمرین های تیراندازی انصار که به صورت مسابقه برگزار شده بود، شرکت نمود و همراه آنان تیر انداخت. (3)عمر نیز در نامه ای خطاب به اهل فتوحات از آنان خواست که به فرزندانشان شنا و اسب سواری بیاموزند. (4)

1- تنظیمات الجیش العربی، صص 156 و 157.
2- وسائل الشیعه، ج 11، ص 107؛ مستدرک الوسائل، ج 14، ص 77.
3- مستدرک الوسائل، ج 14، ص 79، ح 3.
4- البیان و التبیین. ج 1، ص 213؛ تاریخ التمدن الاسلامی، ج 3، ص 54.