یک - نظام کَرّ و فَرّ (هجوم و فرار)
از این نظام بیشتر در جنگ های محدود قبیله ای عرب در زمان جاهلیت استفاده می شد. در این نظام، جنگ جویان با تمام قوا به دشمن حمله می کردند و اگر دشمن شکست می خورد و پا به فرار می گذاشت با تمام قوا به تعقیب او می پرداختند، اما اگر در مقابل آنها ایستادگی کرده و آنها احساس ضعف می نمودند، به عقب نشینی پرداخته و پس از تجدید قوا دوباره حمله می کردند. و این حملات سلسله وار تا پیروزی یا شکست کامل ادامه داشت.
این نوع نظام به نام های «الرجَعْه بعد الجَوْلَه» ؛ «عقب نشینی بعد از جولان دادن» و نیز «الکَرّه بعد الفَرّه» ؛ «حمله بعد از فرار» نیز نامیده می شد.
در این نوع آرایش، رئیس قبیله در مرکز قرار داشت و تیره های مختلف با ترتیب معین در اطراف او می جنگیدند و برای رئیس، امکان مشاهده مقدار شجاعت تیره های مختلف وجود داشت.
یکی از مهم ترین سیاست های اعراب برای ایجاد انگیزه قوی برای جنگ جویان قبیله آن بود که فرزندان، زنان، حیوانات و اموال خود را همراه خود برده و در پشت جبهه قرار می دادند. از این عمل با عنوان «مَجْبوذه» ؛ «چیزهایی که کشش ایجاد می کند» ، یاد می شد، چرا که جنگ جویان پس از هر حمله به عقب برگشته و با دیدن حیوانات، اموال، زن و فرزند خود، با انگیزه بیشتری به دشمن حمله می کردند. از این نظام نیز بعد از ظهور اسلام در موارد محدودی استفاده می شد. (1)
دو - نظام صَفّ (نظام زَحْف)
پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) در سال دوم ه. ق از این نظام برای اولین بار در جنگ بدر استفاده کردند. این نوع آرایش جنگی در حقیقت به وسیله تغییری که در نظام کرّ و فر داده شده بود، ایجاد گشت و آن از این قرار بود که مهاجمان فکر فرار را
1- تنظیمات الجیش العربی، ص 164؛ نظم التعبئه عند العرب، صص 7 - 8؛ تاریخ التمدن الاسلامی، ج 1، ص 199.