کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 377

از مخیله خود بیرون می راندند و فقط به حمله می اندیشیدند. در این آرایش، مهاجمان، صفوفی همانند صفوف نماز تشکیل داده و به سمت دشمن حمله می کردند. در این نوع نظام، جای تک تک افراد مشخص می شد و هیچ کس بدون اجازه فرمانده خود حق تغییر مکان نداشت.

در روایات تاریخی چنین آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در جنگ بدر پس از مرتب شدن صفوف، از آنها «سان» می دید و احیاناً آنها را با عصای خود منظم تر می کرد، در حالی که پیش از این، حضرت علی (علیه السلام) آنها را بسان درخت، در محل های خود گمارده بود. معمولاً در این نوع نظام، نیزه داران در صف اول قرار می گرفتند و به وسیله نیزه های خود، حمله دشمن را دفع می کردند. در صف دوم، تیراندازان قرار داشتند که، با تیراندازی در مواقع ضروری، نفرات دشمن را به خاک می نشاندند. شمشیرزنان هم در صف سوم مستقر بودند. در سمت چپ و راست صفوف نیز سواران قرار داشتند. البته ممکن بود در جنگ های مختلف طبق صلاحدید فرماندهان نظامی، محل استقرار واحدها به گونه های دیگر نیز باشد. برای مثال، سعد بن ابی وقاص در جنگ قادسیه، سواران را در صف اول، نیزه داران و شمشیرداران پیاده را در صف دوم و تیراندازان را در صف سوم قرار داد. همچنین ابوعبیده در جنگ با روم، سواران را در یک صف متشکل نکرد، بلکه آنها را بین صفوف دیگر پراکنده ساخت. در این نظام نیز در بعضی مواقع از فرزندان و زنان و حیوانات و اموال به عنوان «مجبوذه» استفاده می شد. از نظام صف تا سال 128ه. ق که مروان بن محمد آن را الغا کرد، در بسیاری از جنگ ها استفاده می شد. (1)این نظام، انواعی داشت که هنگام ذکر نظام خمیس به آن اشاره خواهد شد.

سه - نظام خمیس

اشاره

بعد از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و در جنگ های فتوحات (14ه. ق) عرب ها با نظام خمیس آشنا شدند و تشکیلات سپاه را براساس آن منظم کردند. معمولاً از این نوع