کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 403

اسلام با ظهور خود چارچوب قبیله ای را در نوردید و با شعار إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ ؛ «مؤمنان برادر یک دیگرند» (حجرات: 10) ، محوری عمیق تر و بالاتر برای دوستی انتخاب کرد که آن همانا ایمان به خدا و دین اسلام بود. بارزترین مصداق این نوع دوستی را می توان در عقد پیمان اخوّت بین مؤمنان در سال های اولیه استقرار پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) در مدینه مشاهده کرد که آن حضرت افراد مسلمان را از قبایل مختلف با یکدیگر برادر نمود و بدین ترتیب، دوستی های والایی، همچون دوستی بین ابوذر و سلمان پدید آمد.

اما با وفات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دوباره دوستی ها و تعصبات قبیله ای مبنای روابط افراد شد و این امر به خصوص با روی کار آمدن امویان در زمان عثمان و نیز در زمان معاویه شدت بیشتری به خود گرفت، گرچه دوستی ها بر مبنای محور اسلام و ایمان کاملاً از بین نرفت. بنابراین در زمان مورد بحث می توان هر دو نوع دوستی را تصور کرد که در زمان های مختلف شدت و ضعف در آنها پدید می آمد.

برای مثال، اگر به ترکیب سپاه امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا بنگریم، مشاهده خواهیم کرد که رابطه افراد با یکدیگر بر حول محور اسلام و دفاع از آن به رهبری اهل بیت می باشد و تنها چیزی که به چشم نمی خورد، تعصبات قبیله ای است، اما در سپاه عمر بن سعد تشکّل افراد بر مبنای قبیله ای و دوستی آنها نیز بر همین مبناست.

به هر حال اسلام برای اصل مسئله دوستی و نیز مبنای دوستی (ایمان به خدا و اسلام) اهمیت فراوانی قائل شده است. این نکته را می توان از فراوانی الفاظ به کار رفته در روایات برای انواع دوستی و آشنایی دریافت؛ الفاظی همانند «رفیق» ، «صَدیق» ، «حَبیب» ، «جَلیس» ، «صاحب» ، «أخ» ، «خلیل» ، «اَنیس» ، «قَرین» ، «خَدین» و «وَدید» که در مورد مراتب مختلف دوستی و رفاقت به کار رفته است. همچنین روایات فراوانی در مورد لزوم دوستی و اهمیت آن، حقوق دوستان، کیفیت رفتار با دوستان، انواع دوست، کسانی که نباید با آنها دوست شد، دوستی در راه خدا و. . .