- دیباچه 1
- تشکر 3
- مقدمه 5
- گذر ی بر منابع 7
- مرور ی بر مطالعات جدید 9
- اشاره 14
- فصل اول: جغرافیا ی طبیعی کوفه 14
- ١. مفهوم شناسی 15
- الف) دلیل نامگذار ی کوفه 15
- سه -خَدّ العَذْراء: 17
- یک - کوفان: 17
- پنج - کوفه الخُلد: 17
- چهار - کوفه الجُند: 17
- دو - سورستان: 17
- ب) نام ها ی کوفه 17
- اشاره 17
- ج) تاریخچه اجمالی کوفه 18
- هفت- دارالهجره. 18
- شش- منزل جهاد. 18
- ٢. تأسیس شهر کوفه 20
- اشاره 21
- ب) مساحت 21
- الف) طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع 21
- ٣. مباحث جغرافیایی 21
- ج) حدود و ثغور 22
- د) زمین 23
- ه) آب و هوا 25
- و) جمعیت 26
- چهارم - شقائق: 30
- یک - گیاهان قبل از بنیان گذار ی کوفه 30
- سوم - خزامی: 30
- اشاره 30
- اول - اُقحُوان: 30
- دوم - حلفاء: 30
- ز) گیاهان و درختان کوفه 30
- دو - درختان و گیاهان بعد از شهرشدن کوفه 31
- ششم - قِیْصوم: 31
- اول - درختان 31
- هفتم - نَصی: نوعی گیاه ساقه دراز سفید است که در چراگاه، بسیار از آن استفاده می شد. هرگاه ساقه این گیاه، ضخیم و خشک می شد، به آن «حَلی» می گفتند. 31
- اشاره 31
- پنجم - شیح: 31
- دوم - گیاهان 34
- الف) حیوانات خشکی 38
- اشاره 38
- اشاره 38
- 4. حیوانات 38
- اشاره 39
- دوم - گاو 39
- سوم - اسب 39
- اول - شتر و انواع آن 39
- یک - حیوانات اهلی 39
- چهارم - الاغ 41
- پنجم - قاطر 41
- ششم - گوسفند 41
- نهم - مرغابی (اردک) 42
- دهم - گربه 42
- هفتم - کبوتر 42
- هشتم - مرغ 42
- دو - حیوانات غیراهلی 43
- دوازدهم - خوک 43
- یازدهم - سگ 43
- اول - موش 43
- دوم - کلاغ (غُراب) 43
- چهارم - شترمرغ (ظَلیم \شترمرغ نر) 44
- دو - مارماهی 44
- اشاره 44
- سوم - روباه ( ثعلب) 44
- ششم - سوسمار (ضبّ) 44
- پنجم - آهو (ظبی) 44
- ب) حیوانات آبی 44
- یک - ماهی بَنانی (سَمَک بَنانی) 44
- اشاره 45
- 5. نهرها ی کوفه 45
- سه - زِمّیر 45
- الف) نهر عَلْقَمَه (نهر عَلْقَمی) 47
- ب) نهر سُورا 47
- ج) نهر نیل 47
- ه) نهر سَدیر 48
- و) نهر سَیلحین (سیلحون) 48
- د) نهر تاجیه 48
- ح) نهر صَرصَر 48
- ز) نهر صَراه 48
- ط) نهر قَوْرا 48
- ی) نهر کوثی 49
- م) نهر بُوَیب 49
- ن) نهر شیلی 49
- ک) نهر خُرشیذ 49
- ل) نهر بَلْخ 49
- اشاره 50
- الف) ساتیدَما 50
- 6. کوه های کوفه 50
- ب) کوفان 50
- ٧. چاه ها ی کوفه 51
- ب) چاه جُعد (بئر جعد) 51
- الف) چاه حضرت علی (علیه السلام) (بئر علی) 51
- اشاره 51
- ٩. توابع شهر کوفه و روستاها ی آن 52
- ج) چاه قصر دارالاماره 52
- اشاره 52
- د) چاه مُبارک 52
- ٨. چشمه ها ی کوفه 52
- دو - اَقساس مالک 53
- یک - إسْتینیاء 53
- سه - اُکَیْراح 54
- چهار - بانِقْیا 54
- شش - بَدیق 54
- پنج - بداه 54
- یازده - جُبّه 55
- هشت - بَرَدان 55
- نه - بَقیقا 55
- ده - تَلّبَوَنّا 55
- هفت - بَرْثَه 55
- سیزده - جَرَعه 55
- دوازده - جُرْزَه 55
- شانزده - جَصّاصه 56
- پانزده - حَروراء 56
- چهارده - جِسْر 56
- هفده - حیره 56
- هجده - خانِقَیْن 57
- بیست و دو - خَفیّه 58
- بیست - خُصوص 58
- بیست و یک - خَفّان 58
- بیست و چهار - خَوَرْنَق 58
- بیست و سه - خَنْدَق سابور (خندق شاپور) 58
- نوزده - خَرّاره 58
- بیست و هفت - زُرارَه 59
- بیست و شش - دُوما (دُرمَه) 59
- بیست و پنج - دُوران 59
- بیست و نه - زَیْدان 60
- سی و یک - سَنینِیا 60
- سی و دو - سَوادیّه 60
- بیست و هشت - زَُوْرَه 60
- سی - سَکِن 60
- سی و چهار - سَیْلَحون (سَیْلَحین) 61
- سی و سه - سِیْب 61
- سی و هفت - صَریفین 61
- سی و پنج - شانیا 61
- سی و هشت - صِنّین 61
- سی و شش - شیلی 61
- سی و نه - طِیَزناباذ (ضَیزَناباذ) 62
- چهل و یک - عَین جَمَل 62
- چهل - عَقْر (عقر بابل) 62
- چهل و چهار - غاضِریَّه 63
- چهل و دو - عین صَید 63
- چهل و پنج - غَرِیّان 63
- چهل و سه - عین ظَبْی 63
- چهل و شش - غَطَط 64
- چهل و هفت - قادسیه 64
- چهل و نه - قریه ذی الکفل 65
- چهل و هشت - قَرْیَه اَبی صَلابَه 65
- پنجاه و یک - قصرالعَدَسیّین 65
- پنجاه و دو - قُطْقُطانه 65
- پنجاه - قَسّین 65
- پنجاه و چهار - کُوَیفه عمرو (کویفه ابن عُمَر) 66
- پنجاه و پنج - لِسان 66
- پنجاه و سه - قَوْرا 66
- پنجاه و شش - لَعْلَع 66
- شصت - نُخَیْلَه 67
- پنجاه و هشت - مِلْطاط 67
- پنجاه و نه - نَجَف 67
- پنجاه و هفت - مَلَح 67
- شصت و سه - وادِی السِّباع 68
- ١٠. باغ ها ی کوفه 68
- شصت و یک - نَشاسْتَج 68
- شصت و دو - نُعْماباذ 68
- ١١. دروازه ها ی کوفه 70
- ١٢. دیرها ی کوفه (دیارات کوفه) 70
- اشاره 70
- ب) دیر اَعْوَر 73
- الف) دیارات الأساقف 73
- ج) دیر الجَماجِم 73
- ه) دیر حِنَّه 74
- د) دیر حُرْمه 74
- ط) دیر السَّوا 75
- و) دیر زُراره 75
- ح) دیر سلسله 75
- ز) دیر سِرجِس (سرجیس) 75
- م) دیر مَرْعَبْدا 76
- ی) دیر الشّاء 76
- ن) دیر هند الصغری 76
- ک) دیر قُرَّه 76
- ل) دیر کعب 76
- س) دیر هند الکبری 77
- اشاره 78
- فصل دوم: شهرساز ی و معمار ی کوفه 78
- مقدمه 79
- ١. خانه ها 80
- یک - شکل ظاهر ی، تعداد اتاق ها و وضعیت داخلی خانه ها 80
- الف) سبک و سیاق خانه ساز ی 80
- ب) مصالح ساختمانی 87
- دو - نورگیرها 87
- اشاره 90
- یک - خانه ها ی واقع در مرکز شهر 90
- ج) خانه ها ی افراد مشهور و معروف 90
- اول - خانه حضرت علی (علیه السلام) 90
- اشاره 90
- چهارم - خانه ولید بن عُقْبه 92
- سوم - خانه عبدالله بن مسعود 92
- دوم - خانه جُعْدَه بن هبیره مخزومی 92
- پنجم - خانه عُماره بن عُقْبَه 92
- ششم - خانه ابوموسی اشعری 93
- هشتم و نهم - خانه سلمان بن ربیعه باهلی و مُسَیّب بن نَجْبَه فَزاریّ 93
- دهم - خانه عمرو بن حُرَیث 93
- هفتم - خانه حُذَیفه بن یَمان 93
- دوازدهم - خانه خالد بن عرفطه 94
- چهاردهم - خانه ابن حکیم 94
- یازدهم - خانه طَلْحه بن عبیدالله 94
- سیزدهم - خانه سَعد بن قیس 94
- اول - خانه خَبّاب بن اَرَت 95
- دوم - خانه زید بن ارْقَم انصاری 95
- سوم - خانه جَریر بن عبدالله بجلی 95
- دو - خانه ها ی واقع در محله ها ی شهر 95
- پانزدهم - خانه مختار بن ابی عُبَیده ثَقَفی 95
- چهارم - خانه عدی بن حاتم طائی 95
- ششم - خانه هانی بن عُرْوه 96
- هفتم - خانه اَشْعث بن قیس 96
- پنجم - خانه خُنَیْس بن سَعد 96
- هشتم - خانه قُرظَه بن کَعْب انصاری 96
- ب) وضعیت ظاهر ی دکان ها 97
- ٢. بازارها 97
- الف) موقعیت بازارها 97
- اشاره 98
- ج) بازارها ی تخصصی 98
- دو - بازار خرمافروشان (سوق التّمارین) 99
- یک - بازار شترفروشان (سوق الابِلْ) 99
- چهار - بازار کرباس فروشان 100
- سه - بازار ماهی فروشان 100
- شش - بازار اسب فروشان (سوق البَراذین) 100
- پنج - بازار کفش فروشان (سوق الحَذّائین) 100
- نه - بازار روغن فروشان (سوق الزیّاتین) 101
- هفت - بازار صیرفی ها (رَحْبَهُ الصیارف) 101
- هشت - بازار شمشیرفروشان (صَیاقله) 101
- ده - بازار صابون سازان (اصحاب الصابون) 102
- سیزده - بازار خرید و فروش مرغ 102
- دوازده - بازار گربه فروشان 102
- یازده - بازار گوسفند (سَوْق الغَنَم) 102
- پانزده - بازار رفوگرها (سوق الرفّاثین) 103
- نوزده - بازار سرکه فروش ها (سوق الخلاّلین) 103
- هیجده - بازار سویق فروشان (قاووت فروشان) (سوق السوّاقین) 103
- چهارده - بازار زین سازان یا زین فروشان (سوق السَرّاجین) 103
- شانزده - بازار انواع گستردنی ها مانند فرش، گلیم و. . . (اصحاب الأنماط) 103
- هفده - بازار خَزّفروشان (اصحاب الخزّ) 103
- بیست و شش - بازار گازران یا رخت شویان (سوق القَصّارین) 104
- بیست و پنج - بازار صحّاف ها ( سوق الورّاقین) 104
- بیست - بازار زرگرها (سوق الصاغه) 104
- د) نظارت بر بازار 104
- بیست و یک - بازار عطرفروشان (سوق الحَنّاطین) 104
- بیست و دو- بازار آهنگران (سوق الحدّادین) 104
- بیست و سه - بازار گل فروشان (باعَه الأزْهار) 104
- بیست و چهار - بازار خیاطها (سوق الخیاطین) 104
- اشاره 107
- ٣. مساجدکوفه 107
- اول - مسجد جامع کوفه قبل از اسلام 108
- اشاره 108
- الف) مسجد جامع کوفه (تصویرهای شماره 5 - ١) 108
- یک- مسجد جامع کوفه در گذر تاریخ 108
- دوم- مسجد در زمان سعد بن ابی وقاص 109
- سوم - مسجد در زمان زیاد بن ابیه 113
- اول - باب السُدَّه 115
- دوم - باب الفیل 115
- دو - درها ی مسجد جامع 115
- اشاره 115
- سوم- باب الکنده 116
- چهارم- باب الأنماط 117
- سه - ستون ها ی مسجد جامع 117
- چهار - مکان ها ی تاریخی در مسجد جامع 118
- اول - دکّه القضاء 118
- اشاره 118
- دوم - بیت الطشت 118
- پنجم - محراب حضرت علی (علیه السلام) 119
- سوم - سفینه نوح 119
- چهارم - تَنُّور 119
- پنج - دستشویی و وضوخانه مسجد جامع کوفه 120
- شش - فاصله مسجد تا دارالاماره 120
- هفت - مسجد جامع کوفه از منظر باستان شناسی 121
- ب) دیگر مساجد 123
- اشاره 123
- اشاره 124
- یک - مساجد مبارکه 124
- اول - مسجد سَهْلَه 124
- دوم- مسجد بنی کاهل 125
- سوم - مسجد صَعْصَعَه بن صوحان 126
- چهارم - مسجد زید بن صوحان 126
- پنجم - مسجد غَنّی 126
- ششم - مسجد حَنّانه 127
- هشتم - مسجد الحمراء 127
- هفتم - مسجد جُعْفی 127
- دو - مساجد ملعونه 128
- اشاره 128
- دوم - مسجد جَریر 129
- چهارم - مسجد شَبَث 129
- پنجم - مسجد تَیم (مسجد بنوتَیِم) 129
- سوم - مسجد سَمّاک 129
- اول - مسجد اَشعث 129
- هفتم - مسجدی در الحمراء 130
- اشاره 130
- ششم - مسجد ثَقیف 130
- اول - مسجد جُهَیْنَه (مسجد بنودُهمان) 130
- سه - مساجد دیگر 130
- پنجم - مسجد بنی عَنْزَه (مسجد بنوعناز یا مسجد بنی عنز) 131
- دوم - مسجد بنی مَخْزوم 131
- سوم - مسجد بنی عبدالله بن دارِم 131
- چهارم - مسجد بنی جَذیمه 131
- هشتم - مسجد عبدالقیس 132
- ششم - مسجد سَکون (مسجد بنی سکون) 132
- هفتم - مسجد قُصّاص 132
- نهم - مسجد بنی سُنْبُس (مسجد عدی بن حاتَم) 132
- دهم - مسجد بنی مُقاصف 133
- سیزدهم - مسجد اَحْمَس (مسجد مُزَیْنه) 133
- یازدهم - مسجد بنی بَهْدَلَه 133
- دوازدهم - مسجد اَنْصار 133
- پانزدهم - مسجد بنی البَدّاء 134
- چهاردهم - مسجد بنی اَوْد 134
- نوزدهم - مسجد نَخَعْ 134
- هفدهم - مسجد بنی هِلال 134
- شانزدهم - مسجد بنی ذُهَل 134
- هجدهم - مسجد بنی الشیطان 134
- بیستم - مسجد بنی مُرّا 134
- اشاره 135
- اشاره 135
- الف) دارالاماره از دیدگاه منابع تاریخی 135
- 4. قصر دارالاماره 135
- یک - قصر در زمان سعد 135
- دو - قصر در زمان زیاد 137
- ب) دارالاماره از منظر حفاری های باستان شناسی 138
- اشاره 138
- دو - شکل هندسی قصر و مساحت آن 139
- یک - موقعیت قصر 139
- چهار - برج های قصر 140
- سه - دیوارهای قصر 140
- پنج - درهای ورودی قصر (مداخل) 141
- شش - اطاق ها، ایوان ها، رواق ها، سالن ها و آشپزخانه های داخل قصر 141
- هفت - حمام و مخزن و فاضلاب 145
- هشت - طِمار 146
- نه - مصالح ساختمانی دارالإماره 147
- 5. زندان کوفه 148
- 6. میدان اصلی شهر 149
- اشاره 149
- الف) مرکز شهر (صحن) 150
- ب) رحبه (رحبه علیّ و رحبه الصَیارف) 151
- ج) آریّ 152
- اشاره 153
- الف) خیابان ها 153
- ٧. معابر (خیابان ها، چهارسوها و کوچه ها) 153
- اندازه خیابان ها 155
- سکّه دار الرومیین 156
- سکّه لحّام جریر 156
- سکّه شَبَث 157
- سکّه عُمَیْرَه 157
- سکّه الثَوْریین (سکّه الثَوْر) 157
- سکّه الموالی 157
- سکّه علاء بن مِحْرز 157
- سکّه بنی جذیمه 157
- ب) چهارسوها 158
- دو - چهارسوی بَجیله 158
- اشاره 158
- یک - چهارسوی خُنَیْس 158
- سکّه البَرید 158
- چهار - چهارسوی کِنْده 159
- سه - چهارسوی هَمْدان 159
- ج) کوچه ها 159
- ٩. حمام ها 160
- اشاره 160
- ٨. کاروان سراها و مهمان خانه ها 160
- ج) حمام مَهْبَذان 163
- د/ ه) حمام عمرو بن حریث و حمام قطان (قَطَن) بن عبدالله 163
- ب) حمام عمر بن سعد 163
- الف) حمام اَعْیَن 163
- الف) جبّانات و گورستان ها 164
- ١٠. مکان های عمومی 164
- اشاره 164
- و) حمام ابن بَرْدَه 164
- اشاره 164
- یک - جبّانه های یمنی ها (قحطانی ها) 165
- اشاره 165
- سوم - جبّانه بِشْر 166
- اول - جبّانه سبیع (جبانه الحشاشین) 166
- پنجم - جبّانه مِخْنَف (جبّانه اَزْد) 166
- چهارم - جبّانه مراد 166
- دوم - جبّانه کِنْده 166
- ششم - جبّانه الصائدیین 167
- اشاره 167
- اول - جبّانه (ثُوَیَّه) 167
- دو - جبّانه های عدنانی ها 167
- دوم - جبّانه عَرْزَم 168
- سوم - جبّانه سالم (جبّانه بنی سلول) 168
- چهار - قبر رُشَید هَجری 169
- اشاره 169
- چهارم - جبّانه اتبر 169
- سه - آرامگاه مختار بن عبید ثقفی 169
- یک - آرامگاه مسلم بن عقیل٧ 169
- سه - آرامگاه های خارج از جبانات 169
- دو - آرامگاه هانی بن عروه 169
- شش - قبر میثم تمّار 170
- اشاره 170
- پنج - قبر عبدالله بن عفیف اَزْدی 170
- ب) صحراها 170
- دو - صحرای بنی عامر 171
- سه - صحرای بنی یَشْکُر 171
- چهار - صحرای بَرْدَخْت 171
- پنج - صحرای بنی قَرار 171
- یک - صحرای اُثَیر (بنی اُثَیر) 171
- هشت - صحرای عَبْدالقِیْس 172
- هفت - صحرای سالم 172
- شش - صحرای شَبَث 172
- ج) کُناسَه 172
- د) سَبْخَه 173
- ه) دارالرزق 174
- و) جسر کوفه (پُل کوفه) 174
- ز) سیل بند کوفه (مُسَنّاه جابر) 175
- ح) عاقول (شاهجان) 175
- فصل سوم: مردم شناسی و روان شناسی مردم 176
- کوفه 176
- اشاره 176
- ١. خلقیات روحی و روانی 177
- اشاره 177
- یک - شجاعت 178
- الف) ویژگی های مثبت کوفیان 178
- دو - ایمان و حمیت دینی 179
- سه - علم 180
- ب) ویژگی ها و صفت های منفی کوفیان 181
- یک - دنیاطلبی 181
- اشاره 181
- دو - نظام ناپذیری 183
- سه - اجتهادات نابجا 185
- چهار - تابع احساسات بودن 185
- پنج - غَدَر و فریب کاری 186
- اشاره 188
- ٢. مناسبات انسانی 188
- هفت - خیانت گری 188
- شش - بخل 188
- الف) سلام کردن 189
- د) خداحافظی کردن 190
- ج) معانقه 190
- ب) مصافحه 190
- ه) ایستادن برای احترام 190
- و) عطسه نمودن 191
- ز) مناسبات دیگر 191
- اشاره 191
- ٣. دسته بندی طبقات مختلف اجتماعی 191
- الف) دسته بندی قبیله ای 192
- ب) دسته بندی نژادی 193
- ج) دسته بندی دینی 195
- د) دسته بندی سیاسی - مذهبی مسلمانان 196
- ه) دسته بندی طبقاتی 198
- اشاره 204
- فصل چهارم: وضعیت اقتصادی کوفه 204
- یک - کیفیت سکه زدن 205
- الف) نوع پول رایج 205
- اشاره 205
- ١. چگونگی داد و ستد و معاملات 205
- دو - سکه در صدر اسلام 206
- سه - انواع سکه ها و وزن آنها 208
- اشاره 208
- اول - درهم های بَغْلی 209
- دوم - درهم های طبری 209
- سوم - درهم های جَوارقی 209
- چهار - سکه های غیرخالص 210
- ب) چک، سفته و حواله 212
- الف) فضیلت تجارت 213
- ب) آداب تجارت 213
- ٢. تجارت 213
- ج) اجمالی از تاریخ تجارت در کوفه 216
- د) کاروان های تجاری 218
- یک - مسیر شرق کوفه 219
- ه) مسیرهای تجاری 219
- ٣. دام داری 219
- سه - مسیر غرب کوفه 219
- دو - مسیر جنوب کوفه 219
- اشاره 219
- 4. مشاغل 220
- اشاره 220
- اشاره 220
- الف) صناعات 220
- یک - بنایی و معماری 220
- دو - خشت زنی و قالب ریزی آجر 221
- چهار - کاشی سازی 221
- سه - گچ کاری 221
- هفت - مس گری 222
- پنج - شیشه گری 222
- شش - سفال گری 222
- نُه - نجّاری 223
- هشت - آهن گری 223
- ده - زرگری 224
- یازده - صابون سازی 224
- چهارده - روغن کشی 225
- پانزده - دباغی 225
- دوازده - عطرسازی 225
- سیزده - آسیابانی 225
- هفده - رنگ رزی 226
- شانزده - کفش سازی 226
- نوزده - پشم ریسی 226
- هجده - حصیربافی 226
- بیست - خیمه سازی 227
- بیست و یک - بافندگی 227
- اشاره 228
- بیست و دو - خیاطی 228
- ب) مشاغل واسطه ای 228
- سه - بقّالی 229
- یک - صرّافی 229
- دو - قصابی 229
- چهار - علف فروشی 230
- شش - سمساری 230
- ج) مشاغل خدماتی 230
- پنج - پارچه فروشی 230
- یک - حمّامی 230
- اشاره 230
- دو - حَجّامی 230
- سه - قَصّاری 231
- چهار - نظافت گری شهر 231
- پنج - پزشکی 231
- 5. واردات 232
- 6. صادرات 235
- ٧. کشاورزی 236
- چگونگی آبیاری 236
- ٨. راه های درآمد کوفه 239
- الف) راه های درآمد حکومت کوفه 239
- یک - خَراج 239
- اشاره 239
- سه - جزیه 242
- دو - صدقه 242
- پنج - مالیات بر تجارت 243
- چهار - غنایم جنگی 243
- شش - هدایای عید نوروز و مهرگان 244
- هفت - زمین های صوافی 244
- یک - حقوق کارمندان 245
- اشاره 245
- ب) هزینه های حکومت کوفه 245
- سه - قرض به مردم 246
- دو - خدمات شهری 246
- چهار - نگهداری مقداری از اموال برای مواقع اضطراری 247
- هفت - عطاء و رزق 247
- پنج - رسیدگی به فقرا و یتیمان 247
- اول - عطاء 247
- شش - پرداخت به حکومت مرکزی 247
- دوم - رزق 253
- ج) سطح زندگی مردم و قیمت بعضی از کالاها 254
- فصل پنجم: مسائل فرهنگی و تعلیم و تربیت 258
- اشاره 258
- ١. تعلیم و تربیت 259
- یک - کلیاتی در باره شعر در صدر اسلام 263
- ٢. شخصیت های فرهنگی 263
- الف) شاعران 263
- اشاره 263
- دوم - ارتباط اعراب با ملیّت های مختلف 264
- سوم - تمدن و فرهنگ تازه 264
- چهارم - سیاست 264
- اول - اسلام 264
- اول - قیس بن عمرو حارثی، معروف به نجاشی 266
- دو - شاعران 266
- اشاره 266
- سوم - جَرْوَل بن اَوْس، معروف به حُطَیئه 267
- دوم - رَبیعه بن مَقْرُوم قیسی 267
- چهارم - شوید بن ابی کاهل 267
- هفتم - متوکل بن عبدالله بن کُنانه، معروف به متوکل لیثی و متوکل کُنانی 268
- پنجم - نابغه جُعدی 268
- ششم - ظالم بن عمرو بن سفیان، معروف به ابوالاسود دئلی 268
- نهم - عبدالله بن زبیر اسدی 269
- هشتم - ابو مَعْرَض مُغَیره بن عبدالله بن مُدْرَکَه، مشهور به اُقَیْشِر اَسَدی 269
- دهم - سُراقه بن مِرْداس بارقی 269
- دوازدهم - ابوالمُصَبَّح عبدالرحمان بن عبدالله، معروف به اَعشی هَمْدان 270
- یازدهم - اَیْمَن بن خُرَیم 270
- سیزدهم - کَعْب بن جُعَیْل 270
- شانزدهم - همّام بن غالب بن صعصعه، معروف به فَرَزْدَق 271
- چهاردهم - مالک بن اسماء بن خارجه فَزاری 271
- پانزدهم - حَکَم بن عبدل اسدی 271
- هفدهم - حَرمَله بن مُنْذِر، معروف به ابوزُبَیْد طایی 272
- بیست و یکم و بیست و دوم و بیست و سوم - نضر، نعمان و نعیم پسران عجلان انصاری خزرجی 273
- هجدهم - سلیمان بن صُرَد خُزاعی 273
- نوزدهم - عمرو بن ضابی بن حَرَث بَرْجَمی 273
- بیستم - عُماره بن عقبه بن ابی معیط 273
- بیست و نهم - عبدالله بن هَمّام 274
- بیست و ششم - اَیاس بن عَثَل طایی 274
- بیست و هشتم - رَبیعه بن حُوط 274
- بیست و پنجم - عبدالله بن خلیفه بولایی 274
- بیست و هفتم - یزید بن مُغْفَل مِذْحجی جُعْفی 274
- بیست و چهارم - فُضاله بن شریک بن سلمان 274
- سی و سوم - وَهَب بن زَمْعَه جَمْحی، معروف به ابودَهْبَل 275
- سی و یکم - عبدالله بن حُر جُعفی 275
- سی ام - عُمر بن یزید بن هلال نَخَعی 275
- سی و چهارم - شُرَیح قاضی 275
- سی و دوم - عَوْف بن عبدالله بن اَحْمَر اَزْدی 275
- اشاره 276
- سی و ششم - لَبید بن ربیعه عامری 276
- سی و پنجم - صعصعه بن صَوْحان 276
- ب) خطیبان 276
- سه - زیاد بن ابیه 277
- دو - نعمان بن بشیر 277
- یک - صعصعه بن صَوْحان 277
- پنج، شش و هفت - متوکل لیثی، اقیشر اسدی، عبدالله بن زبیر اسدی 278
- هشت - عابس بن ابی شبیب شاکری همدانی 278
- ج) صحابه، محدثان، فقها و دیگر اندیشمندان 278
- چهار - ولید بن عقبه بن ابی معیط 278
- ٣. افسانه ها و اسطوره ها 291
- ب) پاکیزه کردن دهان 293
- 4. آداب قرائت قرآن 293
- اشاره 293
- ج) استعاذه 293
- الف) خواندن قرآن با صدای نیکو 293
- و) خشوع 294
- ه) تدبّر 294
- د) ترتیل 294
- ز) کسانی که بهتر است قرآن نخوانند 294
- قاریان قرآن 295
- الف) موسیقی 299
- 5. موسیقی و اعمال خلاف شرع رایج 299
- ب) می خوارگی 301
- 6. کتابت و خط 302
- الف) آداب نوشتن 302
- اشاره 304
- ب) وسایل نوشتن (ادوات کتابت) 304
- ج) خط کوفی 307
- فصل ششم: آداب و رسوم 312
- اشاره 312
- ١. خواستگاری 313
- ٢. ازدواج 315
- اشاره 315
- الف) تعیین مهریه 315
- ب) جهیزیه 316
- ج) خطبه نکاح 316
- ه) مراسم عروسی (زفاف) 317
- یک - وقوع عروسی در شب 317
- د) فاصله بین عقد و عروسی (زفاف) 317
- اشاره 317
- دو - آرایش عروس 317
- پنج - شعرخوانی و دف زدن و تکبیر گفتن در شب عروسی 318
- سه - بردن عروس از خانه پدر به خانه شوهر 318
- چهار - همراهان عروس 318
- شش - نِثار عروسی 319
- هفت - ولیمه عروسی 319
- نُه - تبریک عروسی 320
- هشت - ماندن زنی از خویشان عروس در شب زفاف 320
- ٣. مراسم خاک سپاری مردگان 321
- اشاره 321
- الف) غسل میت (تغسیل) 321
- ده - شستن پای عروس 321
- ج) حنوط 323
- د) نماز بر میت 323
- ب) تکفین 323
- و) تدفین 325
- ه) تشییع جنازه 325
- ز) مراسم بعد از تدفین 327
- الف) اعلان جنگ 329
- ب) سربازگیری 329
- 4. جنگ و صلح 329
- ج) نظام جمع 330
- د) ادوات و سلاح های جنگی 332
- اشاره 332
- یک - سلاح های هجومی 332
- اول - سلاح های هجومی سبک 332
- دوم - سلاح های هجومی سنگین 345
- اول - سلاح های دفاعی سبک 348
- دو - سلاح های دفاعی 348
- اشاره 348
- دوم - سلاح های دفاعی سنگین 353
- ه) تعلیم جنگاوران 354
- و) اسلحه سازی 355
- ز) پیک 355
- ح) صلح 358
- ی) طریقه تقسیم غنایم جنگی 360
- ط) شعارهای جنگی 360
- ک) پرچم 362
- ل) واحدهای تشکیل دهنده سپاه 363
- اشاره 363
- یک - پیاده نظام (رجّاله) 363
- اول - حمله 364
- دوم - تعقیب و گریز 364
- دو - سواره نظام (خیّاله، فُرْسان) 364
- اشاره 364
- چهارم - پشتیبانی 365
- سوم - جمع آوری اطلاعات 365
- سه - تیراندازان (رُماه، نَشّابون) 365
- پنج - واحد خدمات (تدارکات) 366
- چهار - کارگران (فَعَلَه) 366
- دو - حرکت به سوی دشمن 367
- م) مراحل جنگ 367
- اشاره 367
- یک - جمع نیرو 367
- سه - استقرار در لشکرگاه 369
- چهار - آمادگی های قبل از جنگ 370
- پنج - شروع جنگ 371
- شش - تدابیر دفاعی 372
- پنجم -خلیفه 373
- اول - فرمانده کل سپاه (امیر الجیش) 373
- یک - درجات نظامی سپاه اسلام 373
- اشاره 373
- سوم - فرمانده گردان (امیر الکُرْدُوس) 373
- اشاره 373
- ن) درجات نظامی سپاه اسلام 373
- چهارم - قائد 373
- دوم - فرماندهان واحدهای اصلی (اُمَراء التعبیه) 373
- دو - درجات نظامی ایرانیان 374
- ششم - عریف 374
- چهارم - قُومِسْ 375
- اول - بِطْریق 375
- س) آرایش جنگی 375
- اشاره 375
- دوم - طُومْرُخ 375
- سوم - طُرَنْجار 375
- پنجم - قَمْطَرُخ 375
- سه - درجات نظامی روم 375
- اشاره 375
- ششم - داقْرُخ 375
- یک - نظام کَرّ و فَرّ (هجوم و فرار) 376
- دو - نظام صَفّ (نظام زَحْف) 376
- سه - نظام خمیس 377
- اشاره 377
- اول - طلیعه (مقدمه) 378
- چهارم - مَیْسَره 378
- سوم - مَیْمَنه 378
- دوم - قلب 378
- پنجم - ساقه (موَخره) 379
- چهار - نظام کرادیس 381
- ع) جاسوسی 382
- الف) طریقه آتش روشن کردن 384
- 5. پخت وپز 384
- ج) پختن نان 385
- ب) پختن غذا 385
- یک - انتخاب همراه مناسب 387
- 6. سیر و سفر و تفرّج 387
- سه - برداشتن عصا 387
- الف) آداب سفر 387
- اشاره 387
- دو - برداشتن وسایل شخصی ضروری 387
- هفت - مروّت و جوانمردی در سفر 388
- شش - بدرقه مسافر 388
- هشت - شعر و آواز خواندن در سفر 388
- پنج - صدقه دادن 388
- چهار - یاد خدا نمودن 388
- یازده - مصافحه و معانقه با مسافر 389
- ده - سوغات آوردن از سفر 389
- نُه - مسئولیت به عهده گرفتن در سفر 389
- ب) وسایل حمل و نقل 389
- اشاره 391
- ٧. وسایل روشنایی 391
- الف) سِراج (مصباح) 391
- ب) قندیل 392
- ج) شمع 393
- د) حرادیّ 393
- ب) اِداوَه 394
- د) تَوْر 394
- الف) ابریق 394
- ٨. ظروف 394
- ج) بُرْمَه 394
- اشاره 394
- ه) جِراب 395
- ح) دَلْو 395
- و) جَرَّه 395
- ز) جَفْنَه 395
- ی) زِقّ 396
- ک) سطیحه 396
- ل) شَنّ 396
- ط) زِکْوَه 396
- م) صَحْفَه 397
- ع) عُکَّه 397
- ن) طَست (طشت) 397
- س) ظَبْیَه 397
- ق) قِدْر 398
- ف) قارُورَه 398
- ص) قَدَح 398
- ر) قِرْبَه 398
- ت) قَصْعَه 399
- خ) قُلَّه 399
- ش) قَسْ (قَسّه) 399
- ث) قَعْب 399
- غ) کَوْز 400
- ض) کَأْس 400
- ذ) قَوْصَرَه 400
- ظ) کُوب 400
- اج) مِزْوَد (مِزْوَدَه) 401
- او) مِطْهَرَه 401
- اه) مَسْک 401
- اد) مزاده 401
- اب) مِخْضَب 401
- ٩. دوستی 402
- از) مِکْتَلْ 402
- اح) مِهْراس 402
- ١٠. آرایش ظاهری زنان و مردان 404
- اشاره 404
- یک - استعمال بوهای خوش 405
- اول - عطر 405
- الف) آرایش ها و زینت های مشترک زنان و مردان 405
- اشاره 405
- اشاره 405
- دوم - گیاهان خوشبو 405
- اشاره 406
- اول - روغن بنفشه 406
- دو - استعمال روغن های مختلف 406
- اول - حناء 407
- چهارم - روغن کُنجد 407
- اشاره 407
- سوم - روغن زَنْبَق (زنبه) 407
- دوم - وَسْمَه (کَتْم) 407
- دوم - روغن بان 407
- سه - استعمال رنگ ها 407
- اشاره 408
- پنج - آرایش موها 408
- چهار - سرمه کشیدن 408
- ب) زینت ها و آرایش های اختصاصی زنان 409
- ج) زینت ها و آرایش های اختصاصی مردان 410
- ١١. مجالس عمومی و گردهمایی ها 412
- ١٢. سرگرمی و ورزش 414
- اشاره 417
- ١٣. آداب و رسوم مجالس خلفا و امرا 417
- الف) دربان (حاجب) 418
- ج) کیفیت ورود در مجلس 419
- ب) اذن دخول 419
- د) تجمّلات مجلس 420
- ه) پاسبان در مجلس 420
- یک - مواد پارچه ها 421
- اشاره 421
- الف) پارچه ها 421
- ١4. لباس پوشیدن و حجاب 421
- و) مرخص شدن از مجلس 421
- اشاره 421
- دو - نام پارچه ها 421
- چهارم - خَزّ 422
- اول - اِسْتَبْرَق 422
- سوم - حریر 422
- دوم - بَزّ 422
- هفتم - سُنْدُس 423
- ششم - رَفْرَفْ 423
- پنجم - دیباج 423
- هشتم - قِبْطیّه 424
- نهم - قَزّ 424
- دهم - کتان 424
- دوازدهم - مُعَلَّم 425
- سیزدهم - مُنَیّر 425
- چهاردهم - وَشی 425
- یازدهم - کَرْباس 425
- اشاره 426
- ب) لباس ها 426
- یک - پوشش سر 427
- اول - عِمامَه 427
- اشاره 427
- سوم - قَلَنْسُوَه 430
- دوم - بُرْنُس 430
- چهارم - کوفیه و عِقال 431
- پنجم - بُرْقَعْ 431
- هشتم - مِعْجَر 432
- هفتم - خِمار 432
- ششم - نِقاب 432
- نُهم - قِناع و مِقْنَعَه 433
- دهم - لِثام 433
- اشاره 434
- سوم - بُرْجُد 434
- دوم - بِجاد 434
- چهارم - بُرْد 434
- دو - پوشش بدن 434
- یکم - بَتّ 434
- پنجم - بُرْدَه 435
- هشتم - جلْباب 436
- هفتم - جُبَّه 436
- ششم - ثَوب قِطْری 436
- دهم - حُلّه 437
- نهم - حِبْرَه (حَبَرَه) 437
- یازدهم - خمیصه 438
- دوازدهم - دِثار 438
- سیزدهم - دُرّاعَه و مِدْرَع 439
- پانزدهم - رَیْطَه 439
- چهاردهم - رِداء 439
- نوزدهم - سِرْبال 440
- هفدهم - ساج 440
- هجدهم - سُدوس 440
- شانزدهم - سابِریّ 440
- بیست و دوم - طاق 441
- بیستم - شِعار 441
- بیست و سوم - طَیْلَسان 441
- بیست و یکم - شَمْلَه 441
- بیست و پنجم - غِلالَه 442
- بیست و چهارم - عَباء (عَباءَه) 442
- بیست و هفتم - قَسّی 443
- بیست و هشتم - قَطیفَه 443
- بیست و ششم - قَباء 443
- بیست و نهم - قَمیص 444
- سی ام - کِساء (کِسْوَه) 447
- سی و یکم - مُسْتَقَه 448
- سی و سوم - مِطْرَف (مُطْرَف) 448
- سی و دوم - مِسْح 448
- سی و چهارم - مُقَطَّعَه 449
- سی و ششم - مِلحَفَه 449
- سی و پنجم - مُلاءَه 449
- سی و هفتم - نَمِرَه 449
- یکم - اِزار (مِئزَر) 450
- سی و هشتم - یَلْمَق 450
- سه - پوشش پایین بدن 450
- اشاره 450
- دوم - تُبّان 451
- سوم - دِقْرارَه 452
- چهارم - سَراویل 452
- ششم - مِرْط 453
- پنجم - فُوطَه 453
- دوم - حِذاء 454
- یکم - جَوْرَب 454
- هفتم - مِنْطَق، مِنْطَقَه، نِطاق 454
- سوم - خُفّ 454
- چهار - پوشش کف پا 454
- چهارم - نَعل 455
- فصل هفتم: نوع تغذیه 457
- اشاره 457
- الف) تاریخچه ای از غذای عرب 458
- ١. غذاها 458
- ب) وعده های غذایی عرب 460
- اشاره 461
- اشاره 461
- یک - غذاهای بدون اسم خاص 461
- ج) انواع غذاها 461
- اول - غذاهای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 461
- دوم - غذاهای حضرت علی (علیه السلام) 463
- اشاره 464
- دوم - تلبینَه (تَلبین) 464
- دو - غذاهایی با اسم خاص 464
- سوم - ثَرید 464
- اول - بَکالَه (بَکیله) 464
- چهارم - حریره 465
- ششم - حَیْس 465
- پنجم - حَساء 465
- هشتم - رَغیده 466
- هفتم - رَبیکَه 466
- نهم - رَهیده 467
- دهم - سَخینَه 467
- یازدهم - سِکْبْاج 467
- دوازدهم - شِواء 468
- سیزدهم - شُورباجَه 468
- پانزدهم - طَفَیْشزل 468
- چهاردهم - صَحْناء (صحناه) 468
- شانزدهم - عَصیده 469
- هفدهم - فَریقَه 469
- هجدهم - قَدید 469
- بیست و یکم - وَشیقَه 470
- نوزدهم - مَرَق 470
- بیست و دوم - هَریسَه 470
- بیستم - نارباجه 470
- اشاره 471
- ه) سبزیجات همراه غذا 471
- و) سفره غذا 471
- یک - سُفْره 471
- د) پیش غذا (دسر) 471
- چهار - مائده 472
- پنج - نَطْع (نَطَعْ، نِطْع، نِطَع) 472
- دو- خُوان (خِوان) 472
- سه - طَبَق 472
- دو - عسل 473
- ٢. نوشیدنی ها 473
- الف) نوشیدنی های حلال 473
- اشاره 473
- یک - شیر 473
- اشاره 473
- ب) نوشیدنی های حرام 474
- سه - شیره 474
- چهار - انواع عصیر و فشرده 474
- اشاره 474
- یک - نَبیذ 474
- پنج - نقیع 475
- سه - فُقّاع 475
- دو - بِتْع (بِتَع) 475
- چهار - مِرْز 475
- الف) جَوْزینَق 476
- اشاره 476
- ب) حَلواء 476
- 4. تنقلات 476
- ٣. میوه ها 476
- د) سَویق 477
- ج) خَبیص 477
- ه) فالُوذَج (فالُوذ) 478
- و) لَوْزینَج 479
- فصل هشتم: نظام قضایی و انتظامی 480
- اشاره 480
- اشاره 481
- الف) ابو مَرّه کِنْدی 481
- الف) قاضیان کوفه تا سال 6١ ه. ق 481
- ١. قضا 481
- ب) عُرْوَه بن جُعد (ابی الجُعد) بارقی 481
- یک - اولین قاضی 481
- اشاره 481
- ه) عبدالله بن مسعود 482
- دو - شُرَیْح بن حارث (حَرَث یا عبدالله یا شراحیل یا هانی) کِندی 482
- و) ابوموسی اشعری 482
- ج) سَلْمان بن رَبیعه باهلی 482
- د) جَبْر بن قَشْعَمْ کِنْدی 482
- اشاره 484
- ب) آیین دادرسی 484
- سه - مسروع بن اَجْدَع تمیمی 484
- چهار - عبدالملک بن عُمَیْر لَخْمی 484
- آیین دادرسی مدنی 485
- ج) شرایط و صفات قاضی 486
- د) مجلس قضاوت 487
- یک - قتل (کشتن) 489
- ه) مجازات ها 489
- اشاره 489
- دو - شلاق (جَلد) 490
- دوم - محارب 491
- سه - بریدن دست یا پا (قطع) 491
- اول - سرقت 491
- چهار - زندان (حبس) 491
- اشاره 491
- دوم - زندان غیر ابد 492
- اول - زندان ابد 492
- پنج - تبعید (نفی بلد) 493
- ٢. شرطه 493
- الف) والی 495
- ٣. مقامات ادار ی شهر کوفه 495
- اشاره 495
- ب) رئیسان اسباع و ارباع 500
- ج) عرفا 504
- ه) سرپرست بیت المال 507
- د) مناکب 507
- و) سرپرست دیوان خراج 508
- ز) کاتبان و منشیان 509
- کتابنامه 512
پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) به جای مانده بود، از انگشتان دست راست برای گذاشتن انگشتر استفاده می کردند. (1)گفته شده است اولین کسی که انگشتر به دست چپ گذاشت، معاویه بود. این عمل تا زمان عباسیان در مملکت رواج داشت. (2)
در باره انگشتر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) چنین گفته شده است که حلقه آن از نقره و نگین آن به رنگ مشکی بود. (3)در باره حضرت علی (علیه السلام) نیز چنین آمده است که چهار انگشتر داشت که نگین های سه عدد از یاقوت، فیروزه و عقیق ساخته شده بود و انگشتر چهارم از آهن چینی (کشور چین) به عمل آمده بود. (4)انگشتر ابن مسعود نیز از آهن بود. (5)در باره نقش نگین انگشتر شریح قاضی چنین گفته شده است که روی آن شیری بین دو درخت تصویر شده بود. (6)
گفتنی است در باره عثمان بن عفان چنین وارد شده که دندان های خود را با طلا می بست. (7)این سخن در باره هیچ یک از زنان زمان مورد بحث یافت نشد. البته این نوع زینت به ثروتمندانی، همچون عثمان اختصاص داشت.
سخن آخر در باره زینت های مردان آنکه از حضرت علی (علیه السلام) چنین نقل شده است: «تَمامُ جَمالِ الرَّجُلِ فی کُمَّتِه » (8)؛ «تمام زیبایی مرد در کلاه گرد اوست» .
شاید از این فرموده حضرت بتوان وجود کلاه های مخصوص زینتی را در زمان
مورد بحث استفاده کرد.
1- بحارالانوار، ج 16، ص 122؛ ج 42، ص 62.
2- بحارالانوار، ج 42، ص 62.
3- بحارالانوار، ج 16، ص 123.
4- بحارالانوار، ج 42، ص 61؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص 35.
5- المعارف، ص 249.
6- اخبار القضاه، ج 2، ص 219.
7- المعارف، ص 19.
8- البیان و التبیین، ج 3، ص 68.