کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 46

و سپس نزدیک خلیج فارس به دجله می پیوندد. (1)مجموع این دو رود، رود بزرگی به نام «شط العرب» را تشکیل می دهند که به خلیج فارس می ریزد. طول رود فرات در مجموع حدود 2900 کیلومتر می باشد و بستر آن به خصوص در نقاط جلگه ای، عریض و پهن بوده است. (2)آب این نهر، شیرین و گوارا بوده و علاوه بر کشاورزی برای آشامیدن نیز از آن بهره می بردند. به نظر می رسد در زمان مورد بحث ما، شبکه سَقّاها آب فرات را به وسیله مشک به کوفه حمل نموده و در آنجا به مردم می فروختند. (3)اما اینکه آیا از این رودخانه نهرهایی در شهر کوفه جاری بوده یا نه، محل اختلاف است.

بعضی بر این عقیده اند که به علت نزدیکی شهر کوفه به فرات و امکان حمل ونقل آسان آب، مردم زحمت حفر نهر و کانال را به خود نداده و بنابراین در زمان مورد بحث، هیچ نهری در داخل کوفه جریان نداشته است. (4)این در حالی است که احْنَف بن قیس یکی از بزرگان بصره که در زمان بحث می زیسته است، در مقام مدح و ذمّ بصره اشاره هایی به وجود نهرهای جاری و آب های فراوان در کوفه دارد. (5)همچنین در بعضی از آثار، به وجود آبراه هایی در دیرهای اطراف کوفه اشاره شده است که مردم از آن آبراه ها بوستان ها و باغستان های خود را آبیاری می کردند. (6)

اما در مورد آبیاری باغستان ها و نخلستان های کوفه قبلاً یادآور شدیم که بیشتر این باغستان ها در شرق کوفه و در کنار فرات واقع شده بود و جاری کردن جوی های کوچکی از فرات به این باغستان ها بسیار آسان بوده است.

با این حال، در لابه لای کتاب هایی که در مورد کوفه نوشته شده است، نهرهای فراوانی برای کوفه ذکر شده که بیشتر آنها با یکی از دو مشکل زیر یا هردو مواجه اند:

1- معجم البلدان، ج 4، ص 241؛ المسالک و الممالک، ابن خرداذ به، ص 149.
2- فرهنگ فارسی معین، ج 6، ص 1316.
3- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 288.
4- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 286 به بعد.
5- مختصر کتاب البلدان، ص 156.
6- تخطیط مدینه الکوفه، ص 142.