- دیباچه 1
- تشکر 3
- مقدمه 5
- گذر ی بر منابع 7
- مرور ی بر مطالعات جدید 9
- اشاره 14
- فصل اول: جغرافیا ی طبیعی کوفه 14
- ١. مفهوم شناسی 15
- الف) دلیل نامگذار ی کوفه 15
- پنج - کوفه الخُلد: 17
- ب) نام ها ی کوفه 17
- دو - سورستان: 17
- چهار - کوفه الجُند: 17
- یک - کوفان: 17
- سه -خَدّ العَذْراء: 17
- اشاره 17
- هفت- دارالهجره. 18
- ج) تاریخچه اجمالی کوفه 18
- شش- منزل جهاد. 18
- ٢. تأسیس شهر کوفه 20
- اشاره 21
- الف) طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع 21
- ٣. مباحث جغرافیایی 21
- ب) مساحت 21
- ج) حدود و ثغور 22
- د) زمین 23
- ه) آب و هوا 25
- و) جمعیت 26
- چهارم - شقائق: 30
- اول - اُقحُوان: 30
- اشاره 30
- یک - گیاهان قبل از بنیان گذار ی کوفه 30
- ز) گیاهان و درختان کوفه 30
- سوم - خزامی: 30
- دوم - حلفاء: 30
- اول - درختان 31
- ششم - قِیْصوم: 31
- اشاره 31
- دو - درختان و گیاهان بعد از شهرشدن کوفه 31
- هفتم - نَصی: نوعی گیاه ساقه دراز سفید است که در چراگاه، بسیار از آن استفاده می شد. هرگاه ساقه این گیاه، ضخیم و خشک می شد، به آن «حَلی» می گفتند. 31
- پنجم - شیح: 31
- دوم - گیاهان 34
- 4. حیوانات 38
- الف) حیوانات خشکی 38
- اشاره 38
- اشاره 38
- اشاره 39
- یک - حیوانات اهلی 39
- اول - شتر و انواع آن 39
- دوم - گاو 39
- سوم - اسب 39
- چهارم - الاغ 41
- ششم - گوسفند 41
- پنجم - قاطر 41
- نهم - مرغابی (اردک) 42
- هفتم - کبوتر 42
- دهم - گربه 42
- هشتم - مرغ 42
- دو - حیوانات غیراهلی 43
- دوازدهم - خوک 43
- یازدهم - سگ 43
- دوم - کلاغ (غُراب) 43
- اول - موش 43
- دو - مارماهی 44
- چهارم - شترمرغ (ظَلیم \شترمرغ نر) 44
- ب) حیوانات آبی 44
- یک - ماهی بَنانی (سَمَک بَنانی) 44
- اشاره 44
- ششم - سوسمار (ضبّ) 44
- سوم - روباه ( ثعلب) 44
- پنجم - آهو (ظبی) 44
- اشاره 45
- سه - زِمّیر 45
- 5. نهرها ی کوفه 45
- الف) نهر عَلْقَمَه (نهر عَلْقَمی) 47
- ج) نهر نیل 47
- ب) نهر سُورا 47
- ط) نهر قَوْرا 48
- ه) نهر سَدیر 48
- ز) نهر صَراه 48
- و) نهر سَیلحین (سیلحون) 48
- د) نهر تاجیه 48
- ح) نهر صَرصَر 48
- ی) نهر کوثی 49
- ن) نهر شیلی 49
- ک) نهر خُرشیذ 49
- م) نهر بُوَیب 49
- ل) نهر بَلْخ 49
- اشاره 50
- الف) ساتیدَما 50
- ب) کوفان 50
- 6. کوه های کوفه 50
- الف) چاه حضرت علی (علیه السلام) (بئر علی) 51
- ب) چاه جُعد (بئر جعد) 51
- ٧. چاه ها ی کوفه 51
- اشاره 51
- اشاره 52
- ٩. توابع شهر کوفه و روستاها ی آن 52
- ٨. چشمه ها ی کوفه 52
- د) چاه مُبارک 52
- ج) چاه قصر دارالاماره 52
- دو - اَقساس مالک 53
- یک - إسْتینیاء 53
- سه - اُکَیْراح 54
- پنج - بداه 54
- شش - بَدیق 54
- چهار - بانِقْیا 54
- نه - بَقیقا 55
- یازده - جُبّه 55
- ده - تَلّبَوَنّا 55
- هشت - بَرَدان 55
- سیزده - جَرَعه 55
- دوازده - جُرْزَه 55
- هفت - بَرْثَه 55
- پانزده - حَروراء 56
- چهارده - جِسْر 56
- شانزده - جَصّاصه 56
- هفده - حیره 56
- هجده - خانِقَیْن 57
- بیست و دو - خَفیّه 58
- بیست و سه - خَنْدَق سابور (خندق شاپور) 58
- بیست و چهار - خَوَرْنَق 58
- نوزده - خَرّاره 58
- بیست - خُصوص 58
- بیست و یک - خَفّان 58
- بیست و هفت - زُرارَه 59
- بیست و شش - دُوما (دُرمَه) 59
- بیست و پنج - دُوران 59
- بیست و نه - زَیْدان 60
- سی و دو - سَوادیّه 60
- سی و یک - سَنینِیا 60
- سی - سَکِن 60
- بیست و هشت - زَُوْرَه 60
- سی و چهار - سَیْلَحون (سَیْلَحین) 61
- سی و سه - سِیْب 61
- سی و پنج - شانیا 61
- سی و هفت - صَریفین 61
- سی و شش - شیلی 61
- سی و هشت - صِنّین 61
- سی و نه - طِیَزناباذ (ضَیزَناباذ) 62
- چهل و یک - عَین جَمَل 62
- چهل - عَقْر (عقر بابل) 62
- چهل و دو - عین صَید 63
- چهل و پنج - غَرِیّان 63
- چهل و سه - عین ظَبْی 63
- چهل و چهار - غاضِریَّه 63
- چهل و شش - غَطَط 64
- چهل و هفت - قادسیه 64
- چهل و هشت - قَرْیَه اَبی صَلابَه 65
- چهل و نه - قریه ذی الکفل 65
- پنجاه - قَسّین 65
- پنجاه و دو - قُطْقُطانه 65
- پنجاه و یک - قصرالعَدَسیّین 65
- پنجاه و پنج - لِسان 66
- پنجاه و چهار - کُوَیفه عمرو (کویفه ابن عُمَر) 66
- پنجاه و شش - لَعْلَع 66
- پنجاه و سه - قَوْرا 66
- پنجاه و هشت - مِلْطاط 67
- پنجاه و نه - نَجَف 67
- شصت - نُخَیْلَه 67
- پنجاه و هفت - مَلَح 67
- شصت و سه - وادِی السِّباع 68
- ١٠. باغ ها ی کوفه 68
- شصت و دو - نُعْماباذ 68
- شصت و یک - نَشاسْتَج 68
- اشاره 70
- ١١. دروازه ها ی کوفه 70
- ١٢. دیرها ی کوفه (دیارات کوفه) 70
- ب) دیر اَعْوَر 73
- ج) دیر الجَماجِم 73
- الف) دیارات الأساقف 73
- د) دیر حُرْمه 74
- ه) دیر حِنَّه 74
- ح) دیر سلسله 75
- ط) دیر السَّوا 75
- ز) دیر سِرجِس (سرجیس) 75
- و) دیر زُراره 75
- ک) دیر قُرَّه 76
- ن) دیر هند الصغری 76
- ل) دیر کعب 76
- م) دیر مَرْعَبْدا 76
- ی) دیر الشّاء 76
- س) دیر هند الکبری 77
- فصل دوم: شهرساز ی و معمار ی کوفه 78
- اشاره 78
- مقدمه 79
- یک - شکل ظاهر ی، تعداد اتاق ها و وضعیت داخلی خانه ها 80
- الف) سبک و سیاق خانه ساز ی 80
- ١. خانه ها 80
- دو - نورگیرها 87
- ب) مصالح ساختمانی 87
- یک - خانه ها ی واقع در مرکز شهر 90
- اشاره 90
- ج) خانه ها ی افراد مشهور و معروف 90
- اول - خانه حضرت علی (علیه السلام) 90
- اشاره 90
- چهارم - خانه ولید بن عُقْبه 92
- سوم - خانه عبدالله بن مسعود 92
- پنجم - خانه عُماره بن عُقْبَه 92
- دوم - خانه جُعْدَه بن هبیره مخزومی 92
- دهم - خانه عمرو بن حُرَیث 93
- ششم - خانه ابوموسی اشعری 93
- هشتم و نهم - خانه سلمان بن ربیعه باهلی و مُسَیّب بن نَجْبَه فَزاریّ 93
- هفتم - خانه حُذَیفه بن یَمان 93
- دوازدهم - خانه خالد بن عرفطه 94
- چهاردهم - خانه ابن حکیم 94
- یازدهم - خانه طَلْحه بن عبیدالله 94
- سیزدهم - خانه سَعد بن قیس 94
- اول - خانه خَبّاب بن اَرَت 95
- دوم - خانه زید بن ارْقَم انصاری 95
- سوم - خانه جَریر بن عبدالله بجلی 95
- دو - خانه ها ی واقع در محله ها ی شهر 95
- چهارم - خانه عدی بن حاتم طائی 95
- پانزدهم - خانه مختار بن ابی عُبَیده ثَقَفی 95
- ششم - خانه هانی بن عُرْوه 96
- هفتم - خانه اَشْعث بن قیس 96
- هشتم - خانه قُرظَه بن کَعْب انصاری 96
- پنجم - خانه خُنَیْس بن سَعد 96
- ب) وضعیت ظاهر ی دکان ها 97
- ٢. بازارها 97
- الف) موقعیت بازارها 97
- اشاره 98
- ج) بازارها ی تخصصی 98
- دو - بازار خرمافروشان (سوق التّمارین) 99
- یک - بازار شترفروشان (سوق الابِلْ) 99
- چهار - بازار کرباس فروشان 100
- شش - بازار اسب فروشان (سوق البَراذین) 100
- سه - بازار ماهی فروشان 100
- پنج - بازار کفش فروشان (سوق الحَذّائین) 100
- نه - بازار روغن فروشان (سوق الزیّاتین) 101
- هفت - بازار صیرفی ها (رَحْبَهُ الصیارف) 101
- هشت - بازار شمشیرفروشان (صَیاقله) 101
- یازده - بازار گوسفند (سَوْق الغَنَم) 102
- ده - بازار صابون سازان (اصحاب الصابون) 102
- سیزده - بازار خرید و فروش مرغ 102
- دوازده - بازار گربه فروشان 102
- چهارده - بازار زین سازان یا زین فروشان (سوق السَرّاجین) 103
- پانزده - بازار رفوگرها (سوق الرفّاثین) 103
- نوزده - بازار سرکه فروش ها (سوق الخلاّلین) 103
- هفده - بازار خَزّفروشان (اصحاب الخزّ) 103
- هیجده - بازار سویق فروشان (قاووت فروشان) (سوق السوّاقین) 103
- شانزده - بازار انواع گستردنی ها مانند فرش، گلیم و. . . (اصحاب الأنماط) 103
- بیست و پنج - بازار صحّاف ها ( سوق الورّاقین) 104
- بیست و شش - بازار گازران یا رخت شویان (سوق القَصّارین) 104
- د) نظارت بر بازار 104
- بیست و یک - بازار عطرفروشان (سوق الحَنّاطین) 104
- بیست و دو- بازار آهنگران (سوق الحدّادین) 104
- بیست - بازار زرگرها (سوق الصاغه) 104
- بیست و سه - بازار گل فروشان (باعَه الأزْهار) 104
- بیست و چهار - بازار خیاطها (سوق الخیاطین) 104
- اشاره 107
- ٣. مساجدکوفه 107
- اشاره 108
- یک- مسجد جامع کوفه در گذر تاریخ 108
- اول - مسجد جامع کوفه قبل از اسلام 108
- الف) مسجد جامع کوفه (تصویرهای شماره 5 - ١) 108
- دوم- مسجد در زمان سعد بن ابی وقاص 109
- سوم - مسجد در زمان زیاد بن ابیه 113
- دوم - باب الفیل 115
- اول - باب السُدَّه 115
- اشاره 115
- دو - درها ی مسجد جامع 115
- سوم- باب الکنده 116
- چهارم- باب الأنماط 117
- سه - ستون ها ی مسجد جامع 117
- دوم - بیت الطشت 118
- اشاره 118
- اول - دکّه القضاء 118
- چهار - مکان ها ی تاریخی در مسجد جامع 118
- سوم - سفینه نوح 119
- چهارم - تَنُّور 119
- پنجم - محراب حضرت علی (علیه السلام) 119
- پنج - دستشویی و وضوخانه مسجد جامع کوفه 120
- شش - فاصله مسجد تا دارالاماره 120
- هفت - مسجد جامع کوفه از منظر باستان شناسی 121
- اشاره 123
- ب) دیگر مساجد 123
- یک - مساجد مبارکه 124
- اول - مسجد سَهْلَه 124
- اشاره 124
- دوم- مسجد بنی کاهل 125
- پنجم - مسجد غَنّی 126
- سوم - مسجد صَعْصَعَه بن صوحان 126
- چهارم - مسجد زید بن صوحان 126
- هفتم - مسجد جُعْفی 127
- ششم - مسجد حَنّانه 127
- هشتم - مسجد الحمراء 127
- اشاره 128
- دو - مساجد ملعونه 128
- اول - مسجد اَشعث 129
- دوم - مسجد جَریر 129
- چهارم - مسجد شَبَث 129
- پنجم - مسجد تَیم (مسجد بنوتَیِم) 129
- سوم - مسجد سَمّاک 129
- ششم - مسجد ثَقیف 130
- هفتم - مسجدی در الحمراء 130
- اول - مسجد جُهَیْنَه (مسجد بنودُهمان) 130
- سه - مساجد دیگر 130
- اشاره 130
- دوم - مسجد بنی مَخْزوم 131
- سوم - مسجد بنی عبدالله بن دارِم 131
- چهارم - مسجد بنی جَذیمه 131
- پنجم - مسجد بنی عَنْزَه (مسجد بنوعناز یا مسجد بنی عنز) 131
- ششم - مسجد سَکون (مسجد بنی سکون) 132
- نهم - مسجد بنی سُنْبُس (مسجد عدی بن حاتَم) 132
- هفتم - مسجد قُصّاص 132
- هشتم - مسجد عبدالقیس 132
- سیزدهم - مسجد اَحْمَس (مسجد مُزَیْنه) 133
- دهم - مسجد بنی مُقاصف 133
- دوازدهم - مسجد اَنْصار 133
- یازدهم - مسجد بنی بَهْدَلَه 133
- بیستم - مسجد بنی مُرّا 134
- پانزدهم - مسجد بنی البَدّاء 134
- نوزدهم - مسجد نَخَعْ 134
- چهاردهم - مسجد بنی اَوْد 134
- هجدهم - مسجد بنی الشیطان 134
- هفدهم - مسجد بنی هِلال 134
- شانزدهم - مسجد بنی ذُهَل 134
- اشاره 135
- یک - قصر در زمان سعد 135
- اشاره 135
- الف) دارالاماره از دیدگاه منابع تاریخی 135
- 4. قصر دارالاماره 135
- دو - قصر در زمان زیاد 137
- ب) دارالاماره از منظر حفاری های باستان شناسی 138
- اشاره 138
- دو - شکل هندسی قصر و مساحت آن 139
- یک - موقعیت قصر 139
- چهار - برج های قصر 140
- سه - دیوارهای قصر 140
- پنج - درهای ورودی قصر (مداخل) 141
- شش - اطاق ها، ایوان ها، رواق ها، سالن ها و آشپزخانه های داخل قصر 141
- هفت - حمام و مخزن و فاضلاب 145
- هشت - طِمار 146
- نه - مصالح ساختمانی دارالإماره 147
- 5. زندان کوفه 148
- 6. میدان اصلی شهر 149
- اشاره 149
- الف) مرکز شهر (صحن) 150
- ب) رحبه (رحبه علیّ و رحبه الصَیارف) 151
- ج) آریّ 152
- اشاره 153
- الف) خیابان ها 153
- ٧. معابر (خیابان ها، چهارسوها و کوچه ها) 153
- اندازه خیابان ها 155
- سکّه دار الرومیین 156
- سکّه لحّام جریر 156
- سکّه عُمَیْرَه 157
- سکّه شَبَث 157
- سکّه الثَوْریین (سکّه الثَوْر) 157
- سکّه علاء بن مِحْرز 157
- سکّه الموالی 157
- سکّه بنی جذیمه 157
- ب) چهارسوها 158
- دو - چهارسوی بَجیله 158
- سکّه البَرید 158
- یک - چهارسوی خُنَیْس 158
- اشاره 158
- سه - چهارسوی هَمْدان 159
- چهار - چهارسوی کِنْده 159
- ج) کوچه ها 159
- ٩. حمام ها 160
- ٨. کاروان سراها و مهمان خانه ها 160
- اشاره 160
- ج) حمام مَهْبَذان 163
- الف) حمام اَعْیَن 163
- د/ ه) حمام عمرو بن حریث و حمام قطان (قَطَن) بن عبدالله 163
- ب) حمام عمر بن سعد 163
- الف) جبّانات و گورستان ها 164
- ١٠. مکان های عمومی 164
- اشاره 164
- اشاره 164
- و) حمام ابن بَرْدَه 164
- اشاره 165
- یک - جبّانه های یمنی ها (قحطانی ها) 165
- سوم - جبّانه بِشْر 166
- دوم - جبّانه کِنْده 166
- اول - جبّانه سبیع (جبانه الحشاشین) 166
- پنجم - جبّانه مِخْنَف (جبّانه اَزْد) 166
- چهارم - جبّانه مراد 166
- ششم - جبّانه الصائدیین 167
- اول - جبّانه (ثُوَیَّه) 167
- دو - جبّانه های عدنانی ها 167
- اشاره 167
- دوم - جبّانه عَرْزَم 168
- سوم - جبّانه سالم (جبّانه بنی سلول) 168
- چهار - قبر رُشَید هَجری 169
- اشاره 169
- چهارم - جبّانه اتبر 169
- سه - آرامگاه مختار بن عبید ثقفی 169
- دو - آرامگاه هانی بن عروه 169
- سه - آرامگاه های خارج از جبانات 169
- یک - آرامگاه مسلم بن عقیل٧ 169
- شش - قبر میثم تمّار 170
- اشاره 170
- پنج - قبر عبدالله بن عفیف اَزْدی 170
- ب) صحراها 170
- سه - صحرای بنی یَشْکُر 171
- چهار - صحرای بَرْدَخْت 171
- یک - صحرای اُثَیر (بنی اُثَیر) 171
- دو - صحرای بنی عامر 171
- پنج - صحرای بنی قَرار 171
- ج) کُناسَه 172
- هفت - صحرای سالم 172
- شش - صحرای شَبَث 172
- هشت - صحرای عَبْدالقِیْس 172
- د) سَبْخَه 173
- ه) دارالرزق 174
- و) جسر کوفه (پُل کوفه) 174
- ح) عاقول (شاهجان) 175
- ز) سیل بند کوفه (مُسَنّاه جابر) 175
- فصل سوم: مردم شناسی و روان شناسی مردم 176
- اشاره 176
- کوفه 176
- ١. خلقیات روحی و روانی 177
- اشاره 177
- یک - شجاعت 178
- الف) ویژگی های مثبت کوفیان 178
- دو - ایمان و حمیت دینی 179
- سه - علم 180
- یک - دنیاطلبی 181
- ب) ویژگی ها و صفت های منفی کوفیان 181
- اشاره 181
- دو - نظام ناپذیری 183
- چهار - تابع احساسات بودن 185
- سه - اجتهادات نابجا 185
- پنج - غَدَر و فریب کاری 186
- شش - بخل 188
- اشاره 188
- ٢. مناسبات انسانی 188
- هفت - خیانت گری 188
- الف) سلام کردن 189
- ج) معانقه 190
- د) خداحافظی کردن 190
- ه) ایستادن برای احترام 190
- ب) مصافحه 190
- اشاره 191
- ٣. دسته بندی طبقات مختلف اجتماعی 191
- ز) مناسبات دیگر 191
- و) عطسه نمودن 191
- الف) دسته بندی قبیله ای 192
- ب) دسته بندی نژادی 193
- ج) دسته بندی دینی 195
- د) دسته بندی سیاسی - مذهبی مسلمانان 196
- ه) دسته بندی طبقاتی 198
- اشاره 204
- فصل چهارم: وضعیت اقتصادی کوفه 204
- ١. چگونگی داد و ستد و معاملات 205
- یک - کیفیت سکه زدن 205
- الف) نوع پول رایج 205
- اشاره 205
- دو - سکه در صدر اسلام 206
- سه - انواع سکه ها و وزن آنها 208
- اشاره 208
- دوم - درهم های طبری 209
- اول - درهم های بَغْلی 209
- سوم - درهم های جَوارقی 209
- چهار - سکه های غیرخالص 210
- ب) چک، سفته و حواله 212
- ب) آداب تجارت 213
- الف) فضیلت تجارت 213
- ٢. تجارت 213
- ج) اجمالی از تاریخ تجارت در کوفه 216
- د) کاروان های تجاری 218
- ٣. دام داری 219
- دو - مسیر جنوب کوفه 219
- ه) مسیرهای تجاری 219
- یک - مسیر شرق کوفه 219
- سه - مسیر غرب کوفه 219
- اشاره 219
- اشاره 220
- اشاره 220
- الف) صناعات 220
- 4. مشاغل 220
- یک - بنایی و معماری 220
- دو - خشت زنی و قالب ریزی آجر 221
- سه - گچ کاری 221
- چهار - کاشی سازی 221
- هفت - مس گری 222
- پنج - شیشه گری 222
- شش - سفال گری 222
- نُه - نجّاری 223
- هشت - آهن گری 223
- ده - زرگری 224
- یازده - صابون سازی 224
- چهارده - روغن کشی 225
- پانزده - دباغی 225
- سیزده - آسیابانی 225
- دوازده - عطرسازی 225
- شانزده - کفش سازی 226
- هفده - رنگ رزی 226
- نوزده - پشم ریسی 226
- هجده - حصیربافی 226
- بیست و یک - بافندگی 227
- بیست - خیمه سازی 227
- ب) مشاغل واسطه ای 228
- بیست و دو - خیاطی 228
- اشاره 228
- سه - بقّالی 229
- یک - صرّافی 229
- دو - قصابی 229
- یک - حمّامی 230
- دو - حَجّامی 230
- شش - سمساری 230
- پنج - پارچه فروشی 230
- چهار - علف فروشی 230
- ج) مشاغل خدماتی 230
- اشاره 230
- چهار - نظافت گری شهر 231
- سه - قَصّاری 231
- پنج - پزشکی 231
- 5. واردات 232
- 6. صادرات 235
- چگونگی آبیاری 236
- ٧. کشاورزی 236
- ٨. راه های درآمد کوفه 239
- یک - خَراج 239
- اشاره 239
- الف) راه های درآمد حکومت کوفه 239
- سه - جزیه 242
- دو - صدقه 242
- پنج - مالیات بر تجارت 243
- چهار - غنایم جنگی 243
- هفت - زمین های صوافی 244
- شش - هدایای عید نوروز و مهرگان 244
- اشاره 245
- ب) هزینه های حکومت کوفه 245
- یک - حقوق کارمندان 245
- سه - قرض به مردم 246
- دو - خدمات شهری 246
- اول - عطاء 247
- پنج - رسیدگی به فقرا و یتیمان 247
- هفت - عطاء و رزق 247
- شش - پرداخت به حکومت مرکزی 247
- چهار - نگهداری مقداری از اموال برای مواقع اضطراری 247
- دوم - رزق 253
- ج) سطح زندگی مردم و قیمت بعضی از کالاها 254
- فصل پنجم: مسائل فرهنگی و تعلیم و تربیت 258
- اشاره 258
- ١. تعلیم و تربیت 259
- یک - کلیاتی در باره شعر در صدر اسلام 263
- اشاره 263
- الف) شاعران 263
- ٢. شخصیت های فرهنگی 263
- سوم - تمدن و فرهنگ تازه 264
- دوم - ارتباط اعراب با ملیّت های مختلف 264
- چهارم - سیاست 264
- اول - اسلام 264
- اول - قیس بن عمرو حارثی، معروف به نجاشی 266
- اشاره 266
- دو - شاعران 266
- دوم - رَبیعه بن مَقْرُوم قیسی 267
- سوم - جَرْوَل بن اَوْس، معروف به حُطَیئه 267
- چهارم - شوید بن ابی کاهل 267
- هفتم - متوکل بن عبدالله بن کُنانه، معروف به متوکل لیثی و متوکل کُنانی 268
- ششم - ظالم بن عمرو بن سفیان، معروف به ابوالاسود دئلی 268
- پنجم - نابغه جُعدی 268
- نهم - عبدالله بن زبیر اسدی 269
- هشتم - ابو مَعْرَض مُغَیره بن عبدالله بن مُدْرَکَه، مشهور به اُقَیْشِر اَسَدی 269
- دهم - سُراقه بن مِرْداس بارقی 269
- دوازدهم - ابوالمُصَبَّح عبدالرحمان بن عبدالله، معروف به اَعشی هَمْدان 270
- یازدهم - اَیْمَن بن خُرَیم 270
- سیزدهم - کَعْب بن جُعَیْل 270
- شانزدهم - همّام بن غالب بن صعصعه، معروف به فَرَزْدَق 271
- چهاردهم - مالک بن اسماء بن خارجه فَزاری 271
- پانزدهم - حَکَم بن عبدل اسدی 271
- هفدهم - حَرمَله بن مُنْذِر، معروف به ابوزُبَیْد طایی 272
- بیست و یکم و بیست و دوم و بیست و سوم - نضر، نعمان و نعیم پسران عجلان انصاری خزرجی 273
- نوزدهم - عمرو بن ضابی بن حَرَث بَرْجَمی 273
- بیستم - عُماره بن عقبه بن ابی معیط 273
- هجدهم - سلیمان بن صُرَد خُزاعی 273
- بیست و نهم - عبدالله بن هَمّام 274
- بیست و ششم - اَیاس بن عَثَل طایی 274
- بیست و چهارم - فُضاله بن شریک بن سلمان 274
- بیست و هفتم - یزید بن مُغْفَل مِذْحجی جُعْفی 274
- بیست و هشتم - رَبیعه بن حُوط 274
- بیست و پنجم - عبدالله بن خلیفه بولایی 274
- سی ام - عُمر بن یزید بن هلال نَخَعی 275
- سی و یکم - عبدالله بن حُر جُعفی 275
- سی و سوم - وَهَب بن زَمْعَه جَمْحی، معروف به ابودَهْبَل 275
- سی و دوم - عَوْف بن عبدالله بن اَحْمَر اَزْدی 275
- سی و چهارم - شُرَیح قاضی 275
- اشاره 276
- ب) خطیبان 276
- سی و پنجم - صعصعه بن صَوْحان 276
- سی و ششم - لَبید بن ربیعه عامری 276
- یک - صعصعه بن صَوْحان 277
- سه - زیاد بن ابیه 277
- دو - نعمان بن بشیر 277
- هشت - عابس بن ابی شبیب شاکری همدانی 278
- ج) صحابه، محدثان، فقها و دیگر اندیشمندان 278
- چهار - ولید بن عقبه بن ابی معیط 278
- پنج، شش و هفت - متوکل لیثی، اقیشر اسدی، عبدالله بن زبیر اسدی 278
- ٣. افسانه ها و اسطوره ها 291
- ب) پاکیزه کردن دهان 293
- 4. آداب قرائت قرآن 293
- اشاره 293
- ج) استعاذه 293
- الف) خواندن قرآن با صدای نیکو 293
- و) خشوع 294
- ه) تدبّر 294
- ز) کسانی که بهتر است قرآن نخوانند 294
- د) ترتیل 294
- قاریان قرآن 295
- 5. موسیقی و اعمال خلاف شرع رایج 299
- الف) موسیقی 299
- ب) می خوارگی 301
- 6. کتابت و خط 302
- الف) آداب نوشتن 302
- اشاره 304
- ب) وسایل نوشتن (ادوات کتابت) 304
- ج) خط کوفی 307
- اشاره 312
- فصل ششم: آداب و رسوم 312
- ١. خواستگاری 313
- ٢. ازدواج 315
- اشاره 315
- الف) تعیین مهریه 315
- ب) جهیزیه 316
- ج) خطبه نکاح 316
- د) فاصله بین عقد و عروسی (زفاف) 317
- یک - وقوع عروسی در شب 317
- ه) مراسم عروسی (زفاف) 317
- دو - آرایش عروس 317
- اشاره 317
- پنج - شعرخوانی و دف زدن و تکبیر گفتن در شب عروسی 318
- سه - بردن عروس از خانه پدر به خانه شوهر 318
- چهار - همراهان عروس 318
- شش - نِثار عروسی 319
- هفت - ولیمه عروسی 319
- هشت - ماندن زنی از خویشان عروس در شب زفاف 320
- نُه - تبریک عروسی 320
- اشاره 321
- ده - شستن پای عروس 321
- الف) غسل میت (تغسیل) 321
- ٣. مراسم خاک سپاری مردگان 321
- ب) تکفین 323
- د) نماز بر میت 323
- ج) حنوط 323
- و) تدفین 325
- ه) تشییع جنازه 325
- ز) مراسم بعد از تدفین 327
- 4. جنگ و صلح 329
- الف) اعلان جنگ 329
- ب) سربازگیری 329
- ج) نظام جمع 330
- اول - سلاح های هجومی سبک 332
- اشاره 332
- یک - سلاح های هجومی 332
- د) ادوات و سلاح های جنگی 332
- دوم - سلاح های هجومی سنگین 345
- دو - سلاح های دفاعی 348
- اشاره 348
- اول - سلاح های دفاعی سبک 348
- دوم - سلاح های دفاعی سنگین 353
- ه) تعلیم جنگاوران 354
- ز) پیک 355
- و) اسلحه سازی 355
- ح) صلح 358
- ط) شعارهای جنگی 360
- ی) طریقه تقسیم غنایم جنگی 360
- ک) پرچم 362
- اشاره 363
- یک - پیاده نظام (رجّاله) 363
- ل) واحدهای تشکیل دهنده سپاه 363
- اول - حمله 364
- دوم - تعقیب و گریز 364
- اشاره 364
- دو - سواره نظام (خیّاله، فُرْسان) 364
- سوم - جمع آوری اطلاعات 365
- سه - تیراندازان (رُماه، نَشّابون) 365
- چهارم - پشتیبانی 365
- چهار - کارگران (فَعَلَه) 366
- پنج - واحد خدمات (تدارکات) 366
- م) مراحل جنگ 367
- یک - جمع نیرو 367
- اشاره 367
- دو - حرکت به سوی دشمن 367
- سه - استقرار در لشکرگاه 369
- چهار - آمادگی های قبل از جنگ 370
- پنج - شروع جنگ 371
- شش - تدابیر دفاعی 372
- پنجم -خلیفه 373
- یک - درجات نظامی سپاه اسلام 373
- ن) درجات نظامی سپاه اسلام 373
- سوم - فرمانده گردان (امیر الکُرْدُوس) 373
- اشاره 373
- اشاره 373
- چهارم - قائد 373
- اول - فرمانده کل سپاه (امیر الجیش) 373
- دوم - فرماندهان واحدهای اصلی (اُمَراء التعبیه) 373
- دو - درجات نظامی ایرانیان 374
- ششم - عریف 374
- دوم - طُومْرُخ 375
- سه - درجات نظامی روم 375
- س) آرایش جنگی 375
- اشاره 375
- سوم - طُرَنْجار 375
- پنجم - قَمْطَرُخ 375
- اشاره 375
- ششم - داقْرُخ 375
- چهارم - قُومِسْ 375
- اول - بِطْریق 375
- دو - نظام صَفّ (نظام زَحْف) 376
- یک - نظام کَرّ و فَرّ (هجوم و فرار) 376
- سه - نظام خمیس 377
- اشاره 377
- سوم - مَیْمَنه 378
- اول - طلیعه (مقدمه) 378
- چهارم - مَیْسَره 378
- دوم - قلب 378
- پنجم - ساقه (موَخره) 379
- چهار - نظام کرادیس 381
- ع) جاسوسی 382
- الف) طریقه آتش روشن کردن 384
- 5. پخت وپز 384
- ج) پختن نان 385
- ب) پختن غذا 385
- یک - انتخاب همراه مناسب 387
- 6. سیر و سفر و تفرّج 387
- اشاره 387
- سه - برداشتن عصا 387
- الف) آداب سفر 387
- دو - برداشتن وسایل شخصی ضروری 387
- هفت - مروّت و جوانمردی در سفر 388
- شش - بدرقه مسافر 388
- پنج - صدقه دادن 388
- هشت - شعر و آواز خواندن در سفر 388
- چهار - یاد خدا نمودن 388
- ده - سوغات آوردن از سفر 389
- نُه - مسئولیت به عهده گرفتن در سفر 389
- یازده - مصافحه و معانقه با مسافر 389
- ب) وسایل حمل و نقل 389
- اشاره 391
- ٧. وسایل روشنایی 391
- الف) سِراج (مصباح) 391
- ب) قندیل 392
- ج) شمع 393
- د) حرادیّ 393
- د) تَوْر 394
- الف) ابریق 394
- ٨. ظروف 394
- اشاره 394
- ج) بُرْمَه 394
- ب) اِداوَه 394
- ز) جَفْنَه 395
- ه) جِراب 395
- ح) دَلْو 395
- و) جَرَّه 395
- ک) سطیحه 396
- ط) زِکْوَه 396
- ی) زِقّ 396
- ل) شَنّ 396
- م) صَحْفَه 397
- س) ظَبْیَه 397
- ن) طَست (طشت) 397
- ع) عُکَّه 397
- ق) قِدْر 398
- ف) قارُورَه 398
- ص) قَدَح 398
- ر) قِرْبَه 398
- خ) قُلَّه 399
- ث) قَعْب 399
- ت) قَصْعَه 399
- ش) قَسْ (قَسّه) 399
- غ) کَوْز 400
- ظ) کُوب 400
- ذ) قَوْصَرَه 400
- ض) کَأْس 400
- اج) مِزْوَد (مِزْوَدَه) 401
- او) مِطْهَرَه 401
- اه) مَسْک 401
- اب) مِخْضَب 401
- اد) مزاده 401
- ٩. دوستی 402
- اح) مِهْراس 402
- از) مِکْتَلْ 402
- اشاره 404
- ١٠. آرایش ظاهری زنان و مردان 404
- یک - استعمال بوهای خوش 405
- اشاره 405
- دوم - گیاهان خوشبو 405
- اول - عطر 405
- الف) آرایش ها و زینت های مشترک زنان و مردان 405
- اشاره 405
- دو - استعمال روغن های مختلف 406
- اشاره 406
- اول - روغن بنفشه 406
- دوم - وَسْمَه (کَتْم) 407
- دوم - روغن بان 407
- سه - استعمال رنگ ها 407
- اول - حناء 407
- چهارم - روغن کُنجد 407
- سوم - روغن زَنْبَق (زنبه) 407
- اشاره 407
- چهار - سرمه کشیدن 408
- پنج - آرایش موها 408
- اشاره 408
- ب) زینت ها و آرایش های اختصاصی زنان 409
- ج) زینت ها و آرایش های اختصاصی مردان 410
- ١١. مجالس عمومی و گردهمایی ها 412
- ١٢. سرگرمی و ورزش 414
- اشاره 417
- ١٣. آداب و رسوم مجالس خلفا و امرا 417
- الف) دربان (حاجب) 418
- ب) اذن دخول 419
- ج) کیفیت ورود در مجلس 419
- د) تجمّلات مجلس 420
- ه) پاسبان در مجلس 420
- اشاره 421
- یک - مواد پارچه ها 421
- الف) پارچه ها 421
- اشاره 421
- ١4. لباس پوشیدن و حجاب 421
- و) مرخص شدن از مجلس 421
- دو - نام پارچه ها 421
- چهارم - خَزّ 422
- اول - اِسْتَبْرَق 422
- دوم - بَزّ 422
- سوم - حریر 422
- پنجم - دیباج 423
- ششم - رَفْرَفْ 423
- هفتم - سُنْدُس 423
- هشتم - قِبْطیّه 424
- نهم - قَزّ 424
- دهم - کتان 424
- دوازدهم - مُعَلَّم 425
- سیزدهم - مُنَیّر 425
- یازدهم - کَرْباس 425
- چهاردهم - وَشی 425
- اشاره 426
- ب) لباس ها 426
- یک - پوشش سر 427
- اول - عِمامَه 427
- اشاره 427
- سوم - قَلَنْسُوَه 430
- دوم - بُرْنُس 430
- چهارم - کوفیه و عِقال 431
- پنجم - بُرْقَعْ 431
- هشتم - مِعْجَر 432
- هفتم - خِمار 432
- ششم - نِقاب 432
- نُهم - قِناع و مِقْنَعَه 433
- دهم - لِثام 433
- سوم - بُرْجُد 434
- اشاره 434
- دو - پوشش بدن 434
- دوم - بِجاد 434
- چهارم - بُرْد 434
- یکم - بَتّ 434
- پنجم - بُرْدَه 435
- هفتم - جُبَّه 436
- ششم - ثَوب قِطْری 436
- هشتم - جلْباب 436
- دهم - حُلّه 437
- نهم - حِبْرَه (حَبَرَه) 437
- یازدهم - خمیصه 438
- دوازدهم - دِثار 438
- پانزدهم - رَیْطَه 439
- سیزدهم - دُرّاعَه و مِدْرَع 439
- چهاردهم - رِداء 439
- هفدهم - ساج 440
- نوزدهم - سِرْبال 440
- هجدهم - سُدوس 440
- شانزدهم - سابِریّ 440
- بیست و دوم - طاق 441
- بیست و سوم - طَیْلَسان 441
- بیستم - شِعار 441
- بیست و یکم - شَمْلَه 441
- بیست و پنجم - غِلالَه 442
- بیست و چهارم - عَباء (عَباءَه) 442
- بیست و هشتم - قَطیفَه 443
- بیست و ششم - قَباء 443
- بیست و هفتم - قَسّی 443
- بیست و نهم - قَمیص 444
- سی ام - کِساء (کِسْوَه) 447
- سی و یکم - مُسْتَقَه 448
- سی و سوم - مِطْرَف (مُطْرَف) 448
- سی و دوم - مِسْح 448
- سی و هفتم - نَمِرَه 449
- سی و چهارم - مُقَطَّعَه 449
- سی و ششم - مِلحَفَه 449
- سی و پنجم - مُلاءَه 449
- سی و هشتم - یَلْمَق 450
- یکم - اِزار (مِئزَر) 450
- اشاره 450
- سه - پوشش پایین بدن 450
- دوم - تُبّان 451
- سوم - دِقْرارَه 452
- چهارم - سَراویل 452
- پنجم - فُوطَه 453
- ششم - مِرْط 453
- هفتم - مِنْطَق، مِنْطَقَه، نِطاق 454
- یکم - جَوْرَب 454
- سوم - خُفّ 454
- دوم - حِذاء 454
- چهار - پوشش کف پا 454
- چهارم - نَعل 455
- اشاره 457
- فصل هفتم: نوع تغذیه 457
- الف) تاریخچه ای از غذای عرب 458
- ١. غذاها 458
- ب) وعده های غذایی عرب 460
- اشاره 461
- اشاره 461
- ج) انواع غذاها 461
- یک - غذاهای بدون اسم خاص 461
- اول - غذاهای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 461
- دوم - غذاهای حضرت علی (علیه السلام) 463
- دوم - تلبینَه (تَلبین) 464
- اشاره 464
- سوم - ثَرید 464
- دو - غذاهایی با اسم خاص 464
- اول - بَکالَه (بَکیله) 464
- پنجم - حَساء 465
- ششم - حَیْس 465
- چهارم - حریره 465
- هفتم - رَبیکَه 466
- هشتم - رَغیده 466
- نهم - رَهیده 467
- دهم - سَخینَه 467
- یازدهم - سِکْبْاج 467
- چهاردهم - صَحْناء (صحناه) 468
- دوازدهم - شِواء 468
- سیزدهم - شُورباجَه 468
- پانزدهم - طَفَیْشزل 468
- هجدهم - قَدید 469
- هفدهم - فَریقَه 469
- شانزدهم - عَصیده 469
- بیست و دوم - هَریسَه 470
- بیست و یکم - وَشیقَه 470
- نوزدهم - مَرَق 470
- بیستم - نارباجه 470
- د) پیش غذا (دسر) 471
- یک - سُفْره 471
- و) سفره غذا 471
- اشاره 471
- ه) سبزیجات همراه غذا 471
- سه - طَبَق 472
- دو- خُوان (خِوان) 472
- چهار - مائده 472
- پنج - نَطْع (نَطَعْ، نِطْع، نِطَع) 472
- اشاره 473
- ٢. نوشیدنی ها 473
- اشاره 473
- الف) نوشیدنی های حلال 473
- یک - شیر 473
- دو - عسل 473
- اشاره 474
- سه - شیره 474
- یک - نَبیذ 474
- ب) نوشیدنی های حرام 474
- چهار - انواع عصیر و فشرده 474
- چهار - مِرْز 475
- پنج - نقیع 475
- سه - فُقّاع 475
- دو - بِتْع (بِتَع) 475
- 4. تنقلات 476
- الف) جَوْزینَق 476
- اشاره 476
- ٣. میوه ها 476
- ب) حَلواء 476
- ج) خَبیص 477
- د) سَویق 477
- ه) فالُوذَج (فالُوذ) 478
- و) لَوْزینَج 479
- فصل هشتم: نظام قضایی و انتظامی 480
- اشاره 480
- اشاره 481
- الف) ابو مَرّه کِنْدی 481
- یک - اولین قاضی 481
- الف) قاضیان کوفه تا سال 6١ ه. ق 481
- ١. قضا 481
- اشاره 481
- ب) عُرْوَه بن جُعد (ابی الجُعد) بارقی 481
- دو - شُرَیْح بن حارث (حَرَث یا عبدالله یا شراحیل یا هانی) کِندی 482
- ه) عبدالله بن مسعود 482
- و) ابوموسی اشعری 482
- ج) سَلْمان بن رَبیعه باهلی 482
- د) جَبْر بن قَشْعَمْ کِنْدی 482
- ب) آیین دادرسی 484
- اشاره 484
- سه - مسروع بن اَجْدَع تمیمی 484
- چهار - عبدالملک بن عُمَیْر لَخْمی 484
- آیین دادرسی مدنی 485
- ج) شرایط و صفات قاضی 486
- د) مجلس قضاوت 487
- ه) مجازات ها 489
- اشاره 489
- یک - قتل (کشتن) 489
- دو - شلاق (جَلد) 490
- دوم - محارب 491
- اول - سرقت 491
- اشاره 491
- چهار - زندان (حبس) 491
- سه - بریدن دست یا پا (قطع) 491
- اول - زندان ابد 492
- دوم - زندان غیر ابد 492
- پنج - تبعید (نفی بلد) 493
- ٢. شرطه 493
- الف) والی 495
- اشاره 495
- ٣. مقامات ادار ی شهر کوفه 495
- ب) رئیسان اسباع و ارباع 500
- ج) عرفا 504
- ه) سرپرست بیت المال 507
- د) مناکب 507
- و) سرپرست دیوان خراج 508
- ز) کاتبان و منشیان 509
- کتابنامه 512
ج) چاه قصر دارالاماره
از حوادث تاریخی مربوط به دوران مختار چنین استفاده می شود که در قصر دارالاماره چاهی وجود داشته که آب آن شیرین نبوده است؛ زیرا هنگامی که مختار در قصر به وسیله سپاهیان مصعب محاصره شد و تشنگی بر او و افرادش فشار وارد آورد، دستور داد که آب از چاه بکشند و تلخی آن را به وسیله عسل جبران کنند و آن را بنوشند. (1)
د) چاه مُبارک
محل این چاه «مقبره جَعْفر» مشخص شده است. (2)
در بعضی از منابع از چاه های دارای آب گوارا در کوفه نام برده شده است (3)که به احتمال فراوان مربوط به زمان مورد بحث ما نمی باشد، ضمن آنکه محل این چاه ها نیز مشخص نشده است.
٨. چشمه ها ی کوفه
نوشته ای که بر وجود چشمه در داخل شهر کوفه دلالت کند، به دست نیامد، بلکه در کنار کوفه یا در فاصله هایی دورتر، چشمه هایی وجود داشته است که به نام بعضی از آنها مانند «عین جَمْل» و «عین صید» در بخش توابع اشاره خواهد شد. همچنین از چشمه ای به نام «عَین بنی الحَذّاد» در جنوب کوفه نام برده شده است (4)که زمان تاریخی آن مشخص نیست.
٩. توابع شهر کوفه و روستاها ی آن
اشاره
در اینجا در باره توابعی بحث می شود که:
الف) در خارج از شهر واقع شده باشد. بنابراین، توابعی را که برخی از نویسندگان ذکر کرده و از نقاط داخل شهر می باشد، در فصل معماری از آنها بحث خواهد شد.
1- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 291.
2- کوفه پیدایش شهر اسلامی، ص 288.
3- احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ص 105.
4- تاریخ الکوفه، ص 122.