کوفه از پیدایش تا عاشورا صفحه 7

گرچه نویسنده معتقد است که نهایت تلاش خود را در این راه جدید به کار بسته است؛ اما نباید این نکته را از نظر دور داشت که هر چه باشد، این گام، از اولین گام هاست و طبیعتاً نقایص گام های نخستین پژوهش دامنگیر آن می شود. این نقصان به ویژه در بخش های فرهنگی و اجتماعی بیشتر رخ می نماید و در همین جا از محققان و پژوهشگران حوز تاریخ اسلام انتظار دارد که ضمن تذکر معایب کار، در گسترش این نوع کارها، در کنار کارهای نقلی، بکوشند.

گذر ی بر منابع

شاید به علّت جدید بودن این نوع مطالعات، تصور شود که در منابع کهن نتوان به مواد لازم برای استفاده دست یافت. درحالی که عمده مواد خام این نوشته از منابع کهن به دست آمده است. از لابلای نقل های منابع تاریخی همچون تاریخ یعقوبی (م284ه. ق) ، تاریخ طبری (م 310ه. ق) الاخبار الطوال، ابو حنیفه دینوری (م282ه. ق) ، الامامه و السیاسه منسوب به ابن قتیبه، الغارات ثقفی، مروج الذهب مسعودی (346ه. ق) می توان به ظرافت، بسیاری از مواد لازم را، به ویژه در بخش های نظامی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دست آورد.

کتاب هایی همچون انساب الاشراف بلاذری (م 279ه. ق) و الطبقات الکبری ابن سعد (م230ه. ق) علاوه بر آگاهی بخشی در جوانب دیگر، از بهترین منابع برای شناخت وضعیت فرهنگی است، همچنان که دیگر کتب طبقات نگاری همچون طبقات خلیفه - بن خیاط (م 240ه. ق) نیز در این راستا یاریگر پژوهشگر است. شاید بتوان گفت مهم ترین کتاب ها برای شناخت وضعیت فرهنگی کتاب های تاریخ محلی، همانند تاریخ بغداد خطیب بغدادی (م463ه. ق) و کتاب تاریخ دمشق ابن عساکر (م 571ه. ق) است که به ویژه در بخش شرح حال ائمه سه گانه نخستین شیعه، مطالب ارزشمندی را آورده اند. با مروری بر کتب حدیثی به ویژه منابع حدیثی شیعه، نکاتی به دست آمد که در نگاه اولیه چنین استفاده ای غیر قابل باور بود.