امام سجاد علیه السلام الگوی زندگی صفحه 11

از رهنمون‌هاي قرآن و نيز انديشه و رفتار عترت اين ارزش شفاف مي‌گردد، كه در نگر ديني همان گونه كه به كميت انفاق توجه شده است، به كيفيت آن بيش از كميت توجه داده شده، كه هر دو در سازندگي و اعتلاي روح انسان سهم بسزايي دارند. براي شكل‌گيري اين هدف دستور سازنده قرآن و عترت اين است كه انسان بايد براي تأمين نيازهاي عمومي و سازندگي و آبادگري، بخشي از امكانات و دارايي‌هاي خويش را در راه خدا انفاق نمايد. انفاق يعني گذشت از مال كه براي بسياري عزيزتر از جان است! و نقش محوري در رهايي انسان از وابستگي‌ها دارد. زيرا كه وابستگي‌ها همانند زنجير انسان را به قيد مي‌كشند و از حركت و پويايي بازمي‌دارند. براي رهايي از زنجيرهاي اسارت چيره شدن بر خواهش‌هاي نفساني، انفاق نقش مهم را ايفا مي‌نمايد. بارور شدن انفاق و ايفاي نقش آن در سازندگي انسان و نيز نقش اقتصادي آن در جامعه موضوعي است كه بايد از آموزه‌هاي قرآن و عترت بهره برد. بدون بهره‌وري از آموزه‌هاي وحي اين مهم برآورده نمي‌شود. در همين رابطه چند محور را با توجه به رهنمون‌هاي قرآن و عترت، مورد توجه قرار مي‌دهيم.

چه چيزي را انفاق كنيم؟

يكي از محورهاي مهم انفاق اين است كه انسان بداند چه چيزي را بايد انفاق نمايد. آيا چيزهايي كه به كار خودش نمي‌خورد و اضافات [ صفحه 90] زندگي است. و يا كالا و طعامي كه به آن بي‌رغبت است، بايد انفاق نمايد! اين گونه انفاق نقش سازنده را به عهده ندارد. زيرا اگر چيزي بي‌اهميت باشد و خودش نسبت به آن تمايل ندارد انفاق نمايد، هيچ گونه نقش سازنده در شخص انفاق كننده ايفا نخواهد نمود. در همين راستا دستور ديني اين است كه از آنچه به آن علاقه‌مند هستيد و دوست مي‌داريد، انفاق كنيد. يعني چيزهايي كه در زندگي به كارتان مي‌آيد. چيزهايي كه نقش محوري در زندگي شما دارد و آن را دوست مي‌داريد در راه خدا انفاق نماييد، انفقوا من طيبات ما كسبتم. [209] «از پاك‌ترين دست‌آوردهاي خود انفاق كنيد.» و نيز مي‌فرمايد: لن تنالوا البر حتي تنفقوا مما تحبون. [210] «به نقش سازنده انفاق (نيكوكاري) دست نخواهيد يافت، تا از چيزهايي كه دوست مي‌داريد انفاق نماييد.» امام سجاد عليه‌السلام از بهترين نعمت‌هاي خدا كه در اختيار داشت مانند آرد، گوشت، خرما، مغز گردو، پول نقد، انفاق مي‌نمود. [211] .

انفاق پنهان

از محورهاي ديگر انفاق، اين است كه چگونه بايد انفاق نمود؟ آيا انفاق آشكارا بهتر است، يا پنهاني بودن انفاق مطلوب است؟ در پاسخ اين سؤال مي‌توان از رهنمودهاي قرآن و عترت اين گونه بهره برد كه اگر شخصي با انفاق آشكار در اثر ريا خلوص خود را از كف مي‌نهد، براي اين كه انفاق تنها براي رضاي خدا باشد، بايد به صورت پنهان صورت گيرد. نيز اگر به يك فرد حقيقي و نيازمند انفاق [ صفحه 91] مي‌كند، براي حفظ شخصيت وي كه به خاطر نان شبش شرمنده بنده‌ي خدا نشود، بهتر است كه پنهاني انفاق كند. به همين خاطر قرآن مي‌فرمايد: اگر به فقرا به طور مستقيم انفاق مي‌كنيد، پنهاني باشد، و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خير. [212] . و نيز نبايد منتظر ماند تا نيازمند، نياز خود را مطرح سازد. چرا كه ممكن است نيازمند آن گونه با شخصيت باشد كه براي حفظ حيثيت خود، نياز خود را مطرح نسازد، يحسبهم الجاهل اغنياء من التعفف لا يسئلون الناس الحافا. [213] آن گونه عفاف دارند كه ديگران فكر مي‌كنند نيازمند نيستند. با سيلي صورت سرخ مي‌كند. نيازمندي چنين شخصي را، از نشانه‌هاي ديگر مي‌توان به كف آورد، تعرفهم بسيماهم، در اين موارد بايد حتما پنهاني انفاق نموده، نياز وي را برطرف ساخت. به همين خاطر در سيره امامان مشاهده مي‌شود كه آنان شبانه به صورت پنهاني در خانه فقرا و نيازمندان مي‌رفتند و نياز آنان را برطرف مي‌ساختند. اميرالمؤمنين عليه‌السلام و نيز امام مجتبي عليه‌السلام و ساير امامان همين رفتار را داشتند. سيدالساجدين عليه‌السلام را مي‌بيني در شب سرد باراني، انبان به دوش، به گرد خانه نيازمندان است، حتي هنگام پرداخت نيازهاي آنان صورت خود را نيز مي‌پوشاند تا كسي حضرت را نشناسد، و كان عليه‌السلام ليخرج في الليلة الظلماء فيحمل الجراب علي ظهره... و كان يغطي وجهه اذا ناول فقيرا لئلا يعرفه. [214] . [ صفحه 92] اين رفتار چند جهت انفاق را تأمين مي‌كند. خلوص را حفظ مي‌كند، شخصيت نيازمند به خاطر نان شبش آسيب نمي‌بيند. و نيز امام منتظر نمي‌ماند تا نيازمند به وي مراجعه كند، بلكه خود به گرد خانه نيازمند مي‌گردد. كه به هر سه محور قرآن تأكيد دارد كه انفاق بايد براي خدا باشد، انفقوا في سبيل الله. [215] «براي خدا انفاق كنيد.» فان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خير. [216] «اگر انفاق را پنهاني به نيازمندان انجام دهيد، برتر است».

انفاق آشكار

ليكن خلوص انفاق كننده، اگر با آشكارا نمودن آسيب نمي‌بيند، و طرف نيازمند شخصيت حقوقي است نه حقيقي، مانند اين كه يك مؤسسه خيريه است، در اين صورت اگر آشكارا انفاق نمايد چه بسا بهتر باشد. زيرا انفاق آشكار در حضور ديگران باعث ترغيب ديگران مي‌شود. به همين خاطر مي‌فرمايد: ان تبدوا الصدقات فنعما هي. [217] «اگر آشكارا انفاق نماييد، چه خوب است.» و به همين خاطر در جمع‌بندي هم از انفاق پنهان و هم آشكار ستايش مي‌كند، الذين ينفقون اموالهم بالليل و النهار و سرا و علانية. [218] «آنان كه اموال خويش را شب و روز و پنهان و آشكار انفاق مي‌كنند.» در همين راستا انفاق‌هاي آشكار امام، همام مي‌باشد كه در حضور همگان بنده آزاد مي‌ساختند و نيازمند را بهره‌مند مي‌نمودند. [ صفحه 93]

انفاق در تنگدستي

انفاق و گذشت از مال براي فراهم آوردن خوشنودي خداي سبحان در هنگامي كه انسان گشاده دست و متمكن مي‌باشد، مورد عنايت خداوند سبحان است كه فرمود: انفقوا مما رزقناكم. ليكن انفاق برتر آن است كه انفاق در هنگام تنگ‌دستي باشد. آن هنگامي كه به سختي مي‌تواند باري را از دوش ديگري بردارد، آنگاه اگر اين ناملايمي را تحمل نمود و دست نيازمندي را گرفت،انفاق برتر انجام داده است. به همين جهت قرآن و عترت به انفاق در دو محور ترغيب مي‌نمايد. هم در زمان گشاده‌دستي و هم در هنگام تنگ‌دستي، الذين ينفقون في السراء و الضراء. [219] «آنان كه در گشاده‌دستي و تنگ‌دستي انفاق مي‌نمايند، انسان‌هايي پرهيزكار مي‌باشند». رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم انفاق در هنگام سختي را از نشانه‌هاي مؤمن مي‌شمرد، و الصدقة في القلة. [220] و سيد الساجدين عليه‌السلام از اخلاق و روش انسان مؤمن، انفاق در هنگام سختي عنوان مي‌نمايد، ان من اخلاق المؤمن الانفاق علي قدر الاقتار. [221] «انفاق در هنگام تنگ‌دستي از اخلاق پسنديده انسان مؤمن است».

به چه كسي بايد انفاق نمود؟