امام سجاد علیه السلام الگوی زندگی صفحه 19

زمان امام سجاد

اشاره

زمان امام سجاد عليه‌السلام از ويژگي‌هاي منحصر برخوردار است. فشارهاي سياسي و خشونت به مرحله نهايت رسيده است. به همين جهت بسياري را اين حقيقت باور آمده است كه زانوهاي حضرت در تراكم فشارهاي سياسي و فرهنگي و اجتماعي بني اميه و بني مروان خميده شده است! امام به طور منزوي بيش از ربع قرن در زمان خلفاي جور [ صفحه 160] زندگي و به عبادت فردي پرداخته است! خشونت آنگونه حاكميت حاصل نموده است كه همانند امام سجاد عليه‌السلام هيچ گونه پايگاهي نداشته‌اند تا كوچك‌ترين حركت اجتماعي پديدار سازند. و به همين جهت برخي امام همام را منزوي‌ترين پيشوا مي‌پندارند! حتي برخي نويسندگان پا را فراتر نهاده، علي بن الحسين عليه‌السلام را مطيع و همگام بني‌مروان عنوان نموده‌اند، چنان كه محمد بن سعد از زبان زهري مي‌نگارد: علي بن الحسين عليه‌السلام معتدل‌ترين فرد از اهل بيت با مروان و عبدالملك بودند! [343] . اگر با تحليل‌هاي صحيح از اوضاع زمان حضرت در زمينه‌هاي گوناگون به نقش محوري امام همام نگر افكنده شود، اين نكته شفاف مي‌گردد كه امام سجاد عليه‌السلام با همه تنگناها از برترين موقعيت اجتماعي برخوردار بودند. وي با تدبير و مقاومت هوشمندانه، جبهه مقابل و بزرگ چالشگري عليه حاكميت بني اميه به شمار مي‌رفته‌اند. كه در زمينه‌هاي گوناگون به چالشگري عليه آنان برخاسته‌اند. وقتي اين نكته در مورد حضرت سجاد عليه‌السلام شفاف و مبرهن گردد، در ساير امامان اين موقعيت شفاف‌تر جلوه‌گر خواهد شد. در هر صورت تحليل موضع‌گيري‌هاي حضرت پيوند عميق با اوضاع سياسي و اجتماعي و فرهنگي زمان حضرت دارد، كه در مرحله نخست بايد اين فرايندها مورد نگر قرار گرفته، آنگاه موضع‌گيري سيد الساجدين عليه‌السلام بازنگري گردد. در اين فرصت به چهار محور عمده سياسي و فرهنگي و اجتماعي و اقتصادي زمان حضرت نگر مي‌افكنيم؛ سپس چالشگري‌هاي حضرت را دنبال خواهيم نمود. [ صفحه 161]

حاكميت خشونت

اشاره

در نوشتار امام حسين عليه‌السلام الگوي زندگي اين نكته تحليل شد كه حزب عثمانيه بي‌نهايت به خشونت روي آورد. اين حزب بدترين جنايات را در رفتار خويش با اهل بيت رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم و پيروان اهل بيت پديدار ساخت. حزب عثمانيه با بسيج بيش از سي هزار نيرو مسلح خشن براي ستيز با فرزند فاطمه (عليهاالسلام) كه با كاروان حدود دويست نفري در بيابان در محاصره دشمن قرار گرفته بود، بدترين جنايات را آفريد. فرزند فاطمه و ياران سترگش را به طرزي فجيع و در يك جنايت انساني به شهادت رساند و سرهاي آنان را به همراه بازماندگان در شهرها به خصوص كوفه، عاصمه اميرالمؤمنين عليه‌السلام و پايگاه تشيع و شام پايتخت امويان و پايگاه خشونت گردش داد. با كشته شدن حسين عليه‌السلام، حزب حاكم بر اين پندار بود كه بزرگ‌ترين مانع را از سر راه استقرار حاكميت خويش برداشته است. و با ايجاد خشونت و رعب و وحشت توان‌مند خواهد بود سلطه خويش را گسترش داده و حاكميت را مستقر ساخته، و به اهداف پليد خود دستيازي نمايد. به همين جهت مشاهده مي‌شود از اهرم خشونت و رعب و وحشت بيشترين بهره را مي‌برد. هر صداي مخالف را در گلو خفه مي‌سازد. هر زبان رسا و گوياي چالشگر را از حلقوم بيرون مي‌كشد و چشم هر نگاه منتقد را از حدقه بيرون مي‌افكند و سر هر فريادگر را بر فراز دار مي‌آويزد. رفتار خشونت بار زمان حاكميت حزب عثمانيه چه در زمان بني‌اميه و چه در زمان بني‌مروان تاريخ اسلام كمتر به خاطر دارد. شايد بتوان [ صفحه 162] گفت خشونت حزب عثمانيه بي‌نظير مي‌باشد. آنان هيچ انسان معترض و منتقد را بر نمي‌تابيدند و حتي بدون جرم و تنها با اتهام، سر آنان را از قامت سروشان بر مي‌داشتند. با نگاه گذري بر جنايات و خشونت‌هاي بني‌اميه و به ويژه بني مروان كه هم زمان با امامت امام سجاد عليه‌السلام بوده است، اين نكته را به خوبي شفاف مي‌سازد و اوضاع سياسي و خشونت بار آنان آشكار مي‌گردد. خشونت‌هاي حزب عثمانيه در دو ميدان پديدار گشته؛ يكي در سركوب نهضت‌هاي علويان و نيز حركت‌هاي اجتماعي چالشگر، كه به صورت نبرد و جنگ رخ مي‌داد، ديگري خشونت‌هايي كه نسبت به آحاد جامعه و هواداران احزاب چالشگر پديدار شده است.

خشونت با چالشگران

در مرحله نخست مي‌توان برخورد شديد حزب عثمانيه را با حادثه حره و قيام مردم مدينه كه به تحريك عبدالله بن زبير رخ داد، اشاره كرد. اين حركت از جانب حاكميت به شديدترين شكل سركوب شد و خشونت حزب حاكم هزاران نفر از صحابه رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم و ديگران را در كام خود بلعيد. و هتك حرمت و غارت را به اوج رساند، آن هم در مدينه حرم رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم. همچنين مي‌توان به نهضت و حركت اجتماعي عبدالله بن زبير در حجاز اشاره نمود كه با خشونت تمام از جانب حزب حاكم برخورد شد. گرچه عبدالله موفق به حكومت داري قريب يك دهه در مكه شد، ليكن در نهايت با خشونت تمام، با حركت وي در زمان مروانيان برخورد شد. حجاج با كشتار جمعي كه به راه انداخت، در نهايت [ صفحه 163] عبدالله را دستگير نمود. كعبه را نيز منهدم ساخت! گرچه قيام عبدالله به حق نبود، ليكن سركوب نمودن اين حركت از جانب حزب حاكم با كمال خشونت شكل گرفت. به گونه‌اي كه هم حرمت حرم و كعبه شكسته شد و هم عبدالله و همراهانش كشته شدند. [344] . سركوب نهضت توابين نيز در همين رديف قرار دارد. اين نهضت در سال 65 از جانب حزب عثمانيه سركوب شد، سليمان و بيش از چهار هزار نفر از هوادارانش كشته شدند. [345] . نمونه ديگر سركوب نهضت با شكوه زيد بن علي بن الحسين (عليهماالسلام) در زمان مروانيان است. اين حركت گر چه به بعد از شهادت امام سجاد عليه‌السلام مربوط مي‌شود، ليكن يك نمود ديگر از خشونت آنان است كه هواداران چهل هزار نفري زيد را سركوب و هزاران نفر را به شهادت رسيدند. و با جنازه زيد آن‌گونه رفتار خشونت بار نمودند كه با هيچ معيار ديني و انساني سازگاري ندارد! [346] برخورد خشونت بار با يحيي بن زيد و هواداران وي نيز در همين رديف قرار دارد. نيز برخوردهاي خشن و قتل و خون‌ريزي خوارج و ساير چالشگران.

خشونت فراگير

مرحله دوم خشونت حزب عثمانيه به خصوص در زمان مروانيان و امام سجاد عليه‌السلام آن مقدار فجيع و آزار دهنده است كه قلم از نگارش آن شرمسار است. آنان ياران و هواداران سترگ اهل بيت (عليهم‌السلام) را [ صفحه 164] با خشونت تمام به زنجير كشيده و آنان را شكنجه و به شهادت مي‌رساندند. آنان دست و پاي هواداران اهل بيت (عليهم‌السلام) را قطع مي‌كردند و بر چشم آنان ميل گداخته مي‌كشيدند. جنازه‌ها را عريان سال‌ها بر بالاي دار نگه مي‌داشتند. آنان هزاران نفر را در قلعه‌هاي بي‌سقف زنداني كرده بودند كه تنها آسمان و آفتاب خدا را مشاهده مي‌كردند. وليد بن عبدالملك به صالح بن عبدالله مري كارگزار خود در مدينه مي‌نگارد، حسن بن حسن بن علي عليه‌السلام را كه در زندان بسر مي‌برد، از زندان بيرون آورده در حضور مردم در مسجد رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم پانصد تازيانه بر بدن وي بزند! [347] فرزند رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم در مسجد رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم با چنين خشونتي در حضور سيد الساجدين عليه‌السلام روبرو مي‌شود! از اين نمونه‌ها تاريخ فراوان در سينه دارد. بدين سان خشونت در اين زمان فراگير شده بود! كه جنايات همانند حجاج گواه صادق بر آن مي‌باشد.