- مقدمه 1
- ولادت 5
- پنجمین طلوع امامت 5
- اشاره 5
- تبار والای امام باقر 6
- نام و کنیه 7
- القاب 8
- فرزندان 9
- همسران 9
- جایگاه دینی و علمی 10
- پایگاه اجتماعی 11
- دستاوردها 12
- شهادت 12
- دلایل امامت 16
- اشاره 16
- اشاره 16
- بشارت پیامبر به ائمه ی دوازده گانه 18
- تصریح پیامبر به امامت باقرالعلوم 20
- پیام جابر از رسول خدا برای امام باقر 21
- حدیث جابر در منابع اهل سنت 23
- تصریح امام سجاد به امامت باقرالعلوم 24
- تصریح باقرالعلوم به امامت خویش 25
- ویژگی ها و شایستگی های ضروری امام 28
- انتخاب الهی، برترین انتخاب 30
- انتخاب الهی، دارای ملاک 31
- کمال ها و کرامت ها، نشانه ای دیگر 33
- اشاره 33
- انهدام قصر هشام 34
- ترسیم پیامدهای نهضت زید بن علی 35
- اخبار از خلافت عمر بن عبدالعزیز 35
- نظارت بر رفتار پنهانی پیروان 36
- سخنی با منکران 37
- زندگی علمی باقرالعلوم 40
- امام باقر، در آینه ی اندیشه ها 40
- اشاره 40
- شاگردان و تربیت یافتگان مکتب باقر العلوم 46
- اشاره 64
- درس های عقیدتی و مبارزه با انحراف های فکری 65
- اشاره 65
- مبارزه با اندیشه ی خوارج 67
- مبارزه با توهمات قدریه و جبریه 70
- موضعگیری علیه دروغ پردازان و غالیان 72
- اشاره 76
- تبیین معارف اصولی دین 76
- توحید ذات و صفات 77
- اطلاق شی ء بر خداوند 77
- نهی از تفکر در ذات 78
- کمترین حد شناخت انسان درباره ی خدا 78
- بی نیازی خدا از زمان 78
- معنای حقیقی «یدالله» و انتساب «روح» به خدا 79
- علم ازلی خداوند به حقایق و امور 80
- عدم امکان مشاهده ی حسی خدا 80
- ارجاع امت به قرآن و افشای چهره ی عالم نمایان 81
- رویارویی با بدعت و بدعت گذاران 85
- غرض ورزی و تدابیر حیله گرانه ی عناصر ضد دین 85
- اشاره 85
- جهل و نارسایی علمی نسبت به مبانی و معارف اصیل دین 86
- مبارزه با قیاس در میدان اجتهاد 91
- تعلیم فقه و شیوه ی صحیح اجتهاد 94
- اشاره 98
- ضرورت تداوم مبارزه علیه کفر، شرک و ستم 99
- اشاره 99
- بینش سیاسی امام باقر 99
- موضعگیری علیه حاکمان ستمگر 101
- استفاده از پند و تذکر در مسیر اصلاح 102
- استفاده از روش های قهرآمیز علیه ظلم و فساد 103
- نفی روحیه ی عافیت طلبی و توجیه گری 104
- منع استفاده از ظلم، برای اقامه ی حق 105
- ویژگی های پیشوا و حاکم صالح 106
- تأثیر عدالت اجتماعی در غنای اقتصادی 106
- نقش رهبری حق در صلاح دین و دنیا 107
- استواری پایه های دین، در پرتو حکمت حق 109
- سعادت جامعه، در سایه ی حکومت رهبران الهی 111
- دانشمندان از دیگر عوامل صلاح و فساد جامعه 112
- اشاره 113
- تقیه و پنهان کاری 113
- تقیه به منظور حفظ جان نیروهای خودی 115
- تقیه به منظور حفظ بنیه ی اقتصادی نیروهای خودی 115
- تقیه به منظور اجرای برنامه های مهمتر 116
- تقیه به منظور حفظ حرمت ارزش ها 116
- حرکت سری در شرایط نامساعد 117
- اشاره 118
- خط مشی سیاسی امام باقر 118
- تفاوت خط مشی ائمه در امور سیاسی 119
- تسخیر پایگاه فکری و فرهنگی جامعه 121
- تحکیم سری بنیادهای تفکر شیعی 123
- القای روح ظلم ستیزی در پیروان 124
- ابراز نفرت از فرمانروایان ناصالح 125
- ترسیم چهره ی پلید جباران و افشاگری علیه آنان 128
- منع شیعیان، از تقرب به سلطان 129
- حفظ وحدت و یکپارچگی امت 132
- همیاری با همه ی مسلمانان، در مبارزه با دشمن مشترک 133
- رهنمود به حکام، در مبارزه با دشمنان اسلام 135
- سفارش به عمر بن عبدالعزیز درباره ی عدل و انصاف 138
- هشدار به برخی خلفا درباره ی کجروی ها 141
- ترویج مکتب جهاد و شهادت 144
- دعوت به پایمردی در طریق حق 145
- از سقیفه تا حکومت بنی امیه 146
- شرایط سیاسی، در عصر امام باقر 146
- بنی امیه، بر مسند جباریت 150
- شرایط سیاسی، از بیان امام باقر 151
- بیان و داوری دیگران 153
- بنی امیه، و بدبین ساختن مردم به اهل بیت 154
- مروان بن حکم 156
- اشاره 156
- عبدالملک مروان 158
- ولید بن عبدالملک 159
- خلفای معاصر با دوران امامت باقرالعلوم 160
- ولید بن عبدالملک 160
- اشاره 160
- سلیمان بن عبدالملک 161
- سلیمان بن عبدالملک در نگاه امام باقر 162
- شیعه در عصر سلیمان بن عبدالملک 162
- عمر بن عبدالعزیز 163
- عمر بن عبدالعزیز و خاندان علی 164
- بازگشت فدک به فرزندان فاطمه 165
- ناخشنودی بنی امیه از روش عمر بن عبدالعزیز 167
- عمر بن عبدالعزیز در نظر ائمه 168
- برانداختن رسم دشنام به علی 168
- عمر بن عبدالعزیز در نظر شیعیان عصر وی 171
- یزید بن عبدالملک 173
- هشام بن عبدالملک 175
- عداوت هشام بن عبدالملک با امام باقر 175
- ریشه های عداوت 177
- سخت ترین دوران بر امام باقر 181
- شیعه در تنگنای خلافت هشام 182
- شهادت زید بن علی بن الحسین 183
- شهادت امام باقر با توطئه ی هشام 185
- اشاره 187
- امام باقر و قیام زید بن علی 187
- فلسفه ی نهی از قیام زید 191
- کار و تلاش در اوج زهد و تقوا 194
- زندگی اجتماعی باقرالعلوم 194
- اشاره 194
- حضور سازنده و مؤثر در جامعه 196
- مرجعیت و پاسخگویی به پرسش های مردم 197
- رسیدگی به محرومان 198
- سخاوت و مروت نسبت به دوستان 199
- شکیبایی و بردباری در روابط اجتماعی 201
- صمیمیت و محبت با دوستان 202
- محبت و عاطفه نسبت به خانواده 203
- احترام به حقوق اجتماعی مؤمنان 205
- اهتمام به حقوق مالی مردم 206
- رعایت حقوق و نیازهای روحی همسران 207
- عدم تحمیل ایده های خویش بر همسران 208
- رعایت جمال و زی شرافتمندانه 210
- اشاره 213
- قلبی، هماره مشغول به یاد خدا 216
- دعاها و نیایش ها 217
- اشاره 226
- تجلی دانش و حکمت در سخنان باقرالعلوم 226
- ارزش والای عقل 229
- اشاره 230
- جایگاه بلند دانش 230
- علم، سلاحی کارآمد 231
- تحصیل دانش، عبادت و جهادی بزرگ 231
- ممنوعیت سوء استفاده از دانش 232
- اهمیت تعلیم و تعلم 232
- لزوم دقت در گزینش معلم 233
- آثار نیک و بد تعلیم، متوجه معلمان 233
- لزوم دقت در انتخاب دانشجو 234
- شناخت، ملاک ارزش عمل 235
- شناخت عمیق دین، اوج کمال و تعالی 235
- شناخت، معیار منزلت انسان 235
- شناخت خداوند و صفات او 236
- شناخت رهبران الهی 238
- رابطه ی امام شناسی و خداشناسی 239
- امام، نور هدایت 241
- امام، خزانه دار علم الهی 242
- امام، عالم به ظاهر و باطن قرآن 242
- رابطه ی علم امام با لزوم اطاعت از او 243
- امام، دارای علم پیامبر و نه مقام نبوت 243
- امام معصوم، دارای ولایت بر امت 244
- اشاره 244
- دستیابی به ولایت امامان تنها در پرتو عمل 245
- اهل گناه، محروم از ولایت امامان 246
- شناخت و عقیده، مستلزم عمل 249
- اشاره 249
- ارزش علم، در کنار عمل 250
- عمل، راهگشای دانش فزونتر 251
- عمل، راه تقرب به خداوند 251
- عمل، نیازمند استمرار و مداومت 251
- عمل، شرط ایمان و نشانه ی آن 252
- آگاهان، دارای مسؤولیت فزونتر 252
- آگاهان بی عمل، گرگ های جامعه 253
- عالمان درباری، دور از رحمت الهی 254
- رابطه ی انسان با خدا 255
- اطاعت و بندگی 255
- اشاره 255
- انجام واجبات، بالاترین اطاعت 256
- پایداری در مسیر بندگی 257
- مقاومت در برابر گناه 257
- مؤمن، هماره به یاد خدا 258
- برترین عبادت 258
- یاد خدا، همیشه و در همه جا 259
- آثار یاد و ذکر خداوند 260
- لزوم شکر به درگاه خداوند 261
- خوش گمانی به پروردگار 262
- امیدواری به غفران الهی 263
- پرهیز از امید کاذب 264
- تعادل میان بیم و امید 265
- اصرار در دعا 266
- گریه و تضرع به درگاه خدا 267
- انگیزه ی دعا و تضرع 268
- دعا و تسلیم در برابر خدا 268
- راه تقرب به پروردگار 269
- خودشناسی (معرفت نفس) 270
- مسؤولیت انسان درباره ی خویش 270
- آثار خودشناسی 270
- اشاره 270
- قلب و حالات آن 271
- اشاره 271
- قلب و انواع آن 272
- قساوت قلب 273
- ارزش ها و کرامت های اخلاقی 274
- اهمیت سلامت قلب 274
- فرو خوردن خشم 275
- حسن خلق 275
- اشاره 275
- راه غلبه بر خشم 277
- پرهیز از حسد 278
- اجتناب از تکبر و فخر 279
- قناعت و دوری از طمع 279
- کنترل زبان و گفتار 281
- زندگی در حد کفاف 281
- نهی از کسالت و بی حوصلگی 282
- نکوهش نفاق و دوچهرگی 282
- دینداری در غم و شادی 283
- نشانه های مؤمن واقعی 283
- اشاره 283
- رابطه ی انسان با مردم و جامعه 284
- پیشتازی در میدان ارزش ها 284
- وابستگی فرد به جامعه 284
- اقتصاد و حسابگری در معیشت 284
- مؤمنان، برادران واقعی 285
- مؤمنان، اعضای یک پیکر 285
- مسؤولیت در برابر جامعه 286
- برادری، مستلزم حمایت اقتصادی 286
- جامعه ی ایده آل 287
- حقوق اجتماعی مؤمنان بر یکدیگر 288
- اشاره 288
- صداقت و ادای امانت 289
- امر به معروف و نهی از منکر 289
- عفو و گذشت، رمز زندگی با مردم 290
- شیوه ی دوستیابی 290
- جاذبه و دافعه 291
- رفق و مدارا با مردم 292
- حفظ و تقویت روابط خویشاوندی 295
- حرمت حریم خانواده 296
- عالی ترین نمود مودت اجتماعی 297
- محبت ها و دوستی های ارزشمند 298
- معاشرت های ممنوع و زیانبار 299
- اختلاف های اجتماعی، نتیجه ی گناه 300
- روش برخورد با طیف های مختلف 300
امامت سامان بخش امت (1) و راه پروردگار و نوری است که ارزش ها را برای خلق روشن می سازد (2).
سعادت جامعه، در سایه ی حکومت رهبران الهی
امام باقر (ع) در بیان تأثیر حکومت ها و حاکمیت ها در سعادت و شقاوت ملت ها می فرماید:
خداوند فرموده است: هر ملتی که در قلمرو اسلام، به ولایت و رهبری و حاکمیت پیشوای ستمگر و غیرالهی، گردن نهند، بی شک مورد عذاب و مجازات قرار خواهند گرفت؛ هر چند آن ملت در رفتار فردی خویش نیک و پرهیزکار باشند. هر ملتی که در قلمرو اسلام به حاکمیت امام عادل و پیشوای الهی تن دهند، قطعا مورد عفو و رحمت قرار خواهند گرفت؛ هرچند در رفتار خویش خطاها و گناهانی داشته باشند (3).
پیام واقعی این حدیث، تشویق مردم به انتخاب رهبری الهی برای جامعه است، نه باز نمودن راه توجیه برای گناهکاران! آنچه امام در این حدیث بیان داشته است، نظر به واقعیت هایی دارد که با اندکی تأمل در تاریخ ملت ها قابل درک است؛ زیرا حکومت ها نقش عمده ای در صلاح و فساد ملت ها دارند. رهبری و حکومت صحیح، جامعه ی فاسد را در نهایت به سوی صلاح و ایمان سوق می دهد، و رهبری فاسد و غیر الهی، جامعه ی سالم و ایمانی را در نهایت، به سوی گناه و انحطاط می کشاند و در معرض عذاب الهی می نهد.
امام باقر (ع) در همین زمینه فرموده است:
صلاح و عزت و سلامت دین و مؤمنان به این است که (حاکم جامعه ی اسلامی و
1- 225. علی (ع): الامامه نظام الامه. غرر الحکم.
2- 226. الکاظم (ع): الامامه هی النور... نور الثقلین 5 / 341؛ رک: میزان الحکمه 1 / 157.
3- 227. قال الله عزوجل: لا عذبن کل رعیه فی الاسلام دانت بولایه کل امام جائر لیس من الله، و ان کانت الرعیه فی أعمالها بره تقیه، و لا عفون عن کل رعیه فی الاسلام دانت بولایه کل امام عادل من الله، و ان کانت الرعیه فی أعمال ها ظالمه مسیئه. بحار 27 / 193.