امام باقر علیه السلام جلوه ی امامت در افق دانش صفحه 149

است برای تبعید رفتن ابوذر، صحابی پیامبر (ص) به وسیله ی عثمان (1) و شهادت حجر بن عدی به وسیله ی معاویه (2) و شهادت حسین بن علی (ع) و...

مطالعه ی ماجرای سقیفه می نمایاند که حاضران در آن جمع، به ملاک های اصیل علمی و شایستگی های عملی رهبر آینده ی خود نمی اندیشیدند، بلکه سخن این بود که امر خلافت و رهبری عرب در دست انصار باشد یا مهاجران! (3).

ملاک های جاهلی، همچنان به شکل دیگری مطرح است.

هرچند عمر در برابر مردم چنین می گوید که:

هیچ کس در میان شما چون ابوبکر نیست که مردم خود را وقف او کنند (4).

یعنی ابوبکر از آن جهت انتخاب شد که محور وحدت مردم بود، ولی این موضوع در یک گفتگوی خصوصی میان عمر و ابن عباس به گونه ای دیگر مطرح می شود:

عمر از ابن عباس می پرسد: چرا قریش از خاندان شما (خلافت علی (ع) پس از رحلت پیامبر (ص)) جانبداری نکردند؟!

ابن عباس می گوید: نمی دانم.

عمر می گوید: ولی من می دانم؛ قریش مایل نیستند که اجازه بدهند نبوت و خلافت در خاندان شما جمع شود، زیرا شما بدین وسیله احساس غرور و شادمانی می کردید! (5).

از این بیان روشن می شود که در اعماق این جریان های سیاسی، تصفیه حساب های قبیله ای و گروهی، جای داشته است.

زمانی که بنیاد حکومت بر این انگیزه ها استوار باشد، منتهی شدن کار خلافت به حاکمیت کسانی که مدینه را مورد تجاوز قرار داده و جان و مال و ناموس و اهل آن را

1- 286. طبقات ابن سعد 3 / 246؛ انساب الاشراف 5 / 48.
2- 287. انساب الاشراف 4 الف، 224؛ تاریخ طبری 2 / 140؛ اغانی 17 / 92.
3- 288. سیره ی ابن هشام 4 / 306.
4- 289. انساب الاشراف از 583 به بعد؛ رک: تشیع در مسیر تاریخ 60.
5- 290. تاریخ طبری 1 / 2769؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید 9 و 12 / 54 - 53.