امام باقر علیه السلام جلوه ی امامت در افق دانش صفحه 229

آن ها از این تلاش رویگردان نبودند و مباحثه ها و مناظره های ایشان با ائمه (ع) و نیز امام باقر (ع) در کتاب های حدیثی و کلامی ثبت است، ولی این بحث ها جز تجلی عظمت علمی ائمه (ع) حاصلی برای آنان نداشته است.

اکنون برای ارائه ی نمونه ای از معارف امام باقر (ع) نگاهی خواهیم داشت به بخشی از احادیث، که بسیاری از آن ها در اصول کافی به وسیله ی پیشوای امامیه در قرن سوم؛ یعنی محمد بن یعقوب کلینی گردآوری شده است.

این بررسی، ضروره در حد یک فهرست نویسی اجمالی آن هم تنها در برخی زمینه ها می باشد؛ زیرا تفصیل و توضیح و ژرفنگری در احادیث، مجالی دیگر می طلبد.

ارزش والای عقل

از آن جا که اسلام دین عقل و فطرت است و قوانین و احکام آن کمترین تضاد با عقل سلیم و فطرت صحیح ندارد، بلکه یکی از اهداف آن، واداشتن مردم به فکر و آشکار ساختن گنجینه های پنهان دانش و عقل بر توده ها است، نه تنها انسان ها را از تفکر و تعمق درباره ی حقایق هستی و معارف دینی باز نداشته، که آنان را به شدت تشویق کرده است.

در روزگاری که دورماندگان از کوثر ولایت، و جدا شدگان از معارف اهل بیت، از پاسخ به شبهات و پرسش های دینی جامعه فرومانده و تنها راه پوشاندن جهل خود و حفظ دین ظاهری مردم را، ممنوعیت ژرف اندیشی در حقایق دینی می دیدند و هر کسی که درباره ی مبدأ و معاد و جبر و اختیار و... مطلبی می پرسید، وی را ملامت می کردند و پرسش های او را بدعت در دین و حرام می شمردند، (1) یا پاسخ هایی نامعقول به او ارائه می داشتند، امام باقر (ع) به عنوان وارث علم پیامبر (ص) و حجت خدا بر خلق، مردم را به تعقل فرا می خواند، و ارزش های والای عقل و ایمان متکی بر تعقل و تفکر و شناخت را مطرح می کرد و می فرمود:

خداوند چون عقل را آفرید، او را مورد بازپرسی قرار داد، به او فرمان داد: پیش