امام باقر علیه السلام جلوه ی امامت در افق دانش صفحه 71

خداوند آن کس را که بخواهد به وسیله ی آیات قرآن گمراه می سازد و هر آن کس را که بخواهد هدایت می کند.

و از سوی دیگر در بعضی از آیات می خوانیم:

«و ما اصابکم من مصیبه فبما کسبت ایدیکم...» (1).

هر ناگواری که به شما برسد، نتیجه ی دستاوردهای خود شما است.

«و لتجزی کل نفس بما کسبت و هم لا یظلمون». (2).

هر فردی به وسیله ی آن چه خود کسب کرده و انجام داده است مجازات می شود و آدمیان مورد ستم واقع نخواهند شد.

«و لا تزر وازره وزر اخری». (3).

در نظام داوری حق، هیچ کس سنگینی بار دیگری را بر دوش نمی کشد.

هر یک از این دو دسته آیات، بیانگر بعدی از معرفت جامع دینی است، و نظر به تبین حقیقتی خاص دارد و در صورتی که جایگاه هر یک از این آیات شناخته نشود، مثلا یک دسته مورد توجه قرار گیرد و دسته ی دیگر نادیده انگاشته شده، یا توجیه و تأویل شود، معرفت دینی به انحراف می گراید، چنان که در صدر اسلام، دور ماندگان از مکتب اهل بیت (ع) به دلیل عدم آشنایی کامل با منطق وحی و عدم تسلط بر مجموعه ی آیات قرآن و ناآگاهی از شیوه ی جمع میان پیام های آن، گرفتار افراط و تفریط شدند، گروهی به جبر گراییدند و دسته ای به تفویض کامل!

این جریان های فکری هر چند در عصر امام صادق (ع) اوج بیشتری یافت، ولی خیزش های آن در عصر امام باقر (ع) نمایان شد.

امام باقر (ع) در رد نظریه ی جبر مطلق و اختیار مطلق می فرمود:

لطف و رحمت الهی به خلق، بیش از آن است که آنان را به انجام گناهان مجبور سازد، و سپس ایشان را به خاطر کارهایی که به اجبار انجام داده اند عذاب کند! از سوی دیگر خداوند قاهرتر و نیرومندتر از آن است که چیزی را اراده کند و تحقق

1- 135. شوری / 30.
2- 136. جاثیه / 22.
3- 137. انعام / 164؛ اسراء / 15؛ زمر / 39؛ فاطر / 18.