بررسی جایگاه علمی و تلاش های فرهنگی امام باقر (علیه السلام) صفحه 2

اشاره

امام باقر (ع)، دانشمندان برجسته اي را در رشته هاي گوناگون معارف چون فقه، حديث، تفسير و ديگر شاخه هاي علوم اسلامي تربيت كرد كه هر يك وزنه اي در دانش به شمار مي رفتند. امام با درايت و هوشياري تمام توانست شكافي را كه در گذر سال هاي متمادي بين قرآن و عترت در باورهاي ديني بخش عظيمي از مردم پديد آمده بود، از ميان بردارد. پيش از دوران امامت امام باقر (ع)، خفقان سياسي به اندازه اي بود كه در برخي از ادوار انتقال آموزه هاي ناب اسلامي فقط از طريق دعا و نيايش و يا در قالب آموزش هاي ديني به چند پيشكار و خدمتگزار كه با امام حشر و نشر داشتند، صورت مي گرفت. در اين ميان، عصر امام باقر (ع) به دليل وجود شرايط سياسي خاص اوضاع حاكم، تا اندازه اي به امام اجازه برقراري مجامع علمي داد تا ايشان بتواند استعدادهاي نهفته اي را كه در جامعه اسلامي وجود داشت تربيت كند؛ با اين همه، نبايد تصور كرد كه امام هيچ گونه محدوديتي در اين راستا نداشته؛ بلكه با رعايت تقيه و پنهان كاري و عدم برانگيختن حساسيت دستگاه، اين معنا را عملي كرده و با وجود تنگناهاي خاص سياسي و فرهنگي توانست افراد زيادي - بالغ بر 462 نفر - را با آموزش ها و تعاليم ناب خويش پرورش دهد كه نام يكايك آنها در دست است. [7] برجسته ترين آنها عبارت بودند از:

زرارة بن اعين

او از بزرگ ترين راويان احاديث اهل بيت عليهم السلام و از ثقات آنهاست كه بسيار مورد اطمينان اهل بيت عليهم السلام بوده و بارها از زبان آنان ستايش شده است. او پس از امام باقر (ع)، محضر فرزندان آن امام همام را نيز درك كرد و در زمان امامت آنان نيز از بهترين ها به شمار مي آمد. حتي نقل است كه امام صادق (ع) روزي به او فرمود: «اي زراره، نامت در رديف نام هاي بهشتيان است». [8] و نيز مي فرمود: «خداي رحمت كناد زراة بن اعين را كه اگر او و تلاش هاي او نبود، احاديث و سخنان پدرم از بين مي رفت». [9] و نيز: «گروهي هستند كه ايمان را به زينهار گرفته و برگردن مي افكنند (از آن پاسداري مي كنند) كه در روز قيامت آنان را پاسداران [ايمان] نامند. بدانيد كه زرارة بن اعين از آن گروه است». [10] . و احاديث بسيار ديگري كه در ثنا و ستايش ايمان زراره از امامان وارد شده است.

محمد بن مسلم ثقفي

او از بزرگان و راويان احاديث ائمه عليهم السلام بود و احاديث بسياري از امام باقر (ع) روايت كرده است كه در كتاب هاي معتبر حديثي يافت مي شود. [11] در مورد او نيز ستايش هاي گوناگوني از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) وجود دارد. «عبدالله بن ابي يعفور» مي گويد: «نزد امام صادق (ع) رفتم و گفتم: ما نمي توانيم هر ساعت شما را ملاقات نماييم و امكان دسترسي به شما [براي پاسخ به پرسش هايي كه داريم] برايمان وجود ندارد و گاه برخي از من پرسش هايي مي كنند كه پاسخ همه آنها را نمي دانم [تكليف ما چيست؟] امام فرمود: چرا سراغ محمد بن مسلم ثقفي نمي رويد؟ همانا او [احاديث] بسياري از پدرم شنيده و نزد او فردي قابل اطمينان و احترام بوده است». [12] . امام باقر (ع) درباره اش مي فرمود: «در شيعيان ما كسي فقيه تر از محمد بن مسلم نيست». [13] . او مدت چهار سال در مدينه سكنا گزيد و همه روزه در محضر نوراني امام باقر(ع) حاضر مي شد و پاسخ پرسش هاي خويش را مي شنيد و درس مي آموخت. [14] وي در مدت عمر خويش، سي هزار حديث از امام باقر (ع) و شانزده هزار حديث از امام صادق (ع) شنيد و آنها را روايت كرد [15] كه قسمتي از آنها به دست ما رسيده است. هم چنين او در بين مردم به عبادت بسيار، مشهور بود و از پرستش گران راستين زمان خود به شمار مي آمد. [16] او به سال 150 هجري قمري در كوفه بدرود حيات گفت. [17] .

ابوبصير؛ ليث بن البختري مرادي

او نيز از نزديكان و شاگردان امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بود و سخنان بسياري را نيز از آن دو بزرگوار نقل كرد. او كتابي نگاشت كه بسياري از دانشمندان آن را تأييد و از آن روايت كردند. [18] «شعيب عقرقوني» مي گويد: «از امام صادق(ع) پرسيدم: اگر احتياج به پرسش در مورد مسئله اي پيدا كرديم از چه كسي سؤال كنيم؟ امام پاسخ فرمود: از ابابصير». [19] .

بريد بن معاويه عجلي

او از بزرگان روزگار خويش و فقيهي ماهر بود و نزد امام باقر (ع) جايگاهي ويژه داشت و نيز داراي كتابي بود كه برخي از دانشمندان بعد از او، از آن روايت كرده اند. [20] . «ابو عبيدة حذاء» مي گويد: «از امام صادق شنيدم كه فرمود: زراره، ابو بصير، محمد بن مسلم و بريد از كساني هستند كه خداي بزرگ در مورد آنان مي فرمايد: (وَالسّابِقونَ السابِقونَ اُولئِكَ المُقَربُونَ) [21] (واقعه: 10و11)». امام صادق (ع) در روايتي ديگر مي فرمايد: «هيچ كس به اندازه زراره، ابوبصير، محمد بن مسلم و بريد بن معاويه ياد ما را زنده نگاه نداشت و احاديث پدرم را احيا نكرد. اگر اينها نبودند كسي تعاليم دين و مكتب پيامبر (ص) را گسترش نمي داد. اينان پاسداران دين و امينان پدرم بودند كه بر پاسداري از حلال خدا و حرام او كمربستند. آنان هم در دنيا به ما نزديك بودند و هم در آخرت با مايند». [22] . او در دوران امامت امام صادق (ع) زندگي را فرو گذاشت و در خاك آرميد. [23] . در اين ميان، بزرگان ديگري چون؛ «جابر بن يزيد جعفي»، «حمران بن اعين»، «هشام بن سالم»، «فضيل بن يسار»، «ابان بن تغلب»، و بسياري ديگر از بزرگان و فرهيختگان [24] اين عصر را نيز مي توان نام برد.