امام باقر علیه السلام جلوه ی امامت در افق دانش صفحه 121

خویش را در اختیار علی (ع) و حسن و حسین (ع) قرار داد. آنان نیز طبق وظیفه ی خویش و بر اساس رهنمود الهی، عمل نمودند.

هر کس از خاندان ما - اهل بیت - شیوه ی سکوت و بردباری در پیش گرفت و به نبرد خونین علیه طاغوت ها نپرداخت، سکوت او نیز بر اساس علم و انجام وظیفه صورت گرفته است. (1).

در تجزیه و تحلیل این روایت، نخست باید دید که منظور حمران از این سؤال چه بوده است. آیا او صرفا درصدد شناخت فلسفه ی قیام ائمه بوده، یا نسبت به نهضت ائمه با توجه به این که این نهضت ها در ظاهر به پیروزی منتهی نشده، مشکلی داشته است، یا این که اصولا طرفدار نظریه ی قیام بوده و با طرح این سؤال می خواسته است شیوه ی سیاسی امام باقر (ع) را زیر سؤال ببرد، یا از علت آن آگاه شود؟ هر یک از این احتمال ها که درست باشد، به هر حال پاسخ امام راهگشاست و می تواند قانع کننده باشد، و آن این است که: امامان (ع) هیچ یک به اراده ی شخصی خود و بدون ملاک، تصمیم به قیام یا سکوت نگرفته اند. اگر علی (ع) در آغاز سکوت می کند، سپس به تشکیل حکومت می پردازد و با معاویه به نبرد بر می خیزد، اگر حسن بن علی (ع) نهضتش علیه معاویه به صلح می انجامد، اگر قیام حسین بن علی (ع) به شهادتی عظیم و بی سابقه منتهی می گردد و اگر امام سجاد (ع) به قیام علنی علیه طاغوت نمی پردازد، همه و همه به رهنمود خدا و پیامبر (ص) بوده و خود تصمیم نگرفته اند، و در نتیجه نه قیام آنان قابل خدشه است و نه سکوتشان.

در این حدیث، اصل وجود تفاوت در خط مشی سیاسی ائمه پذیرفته شده، اما علت این تفاوت، به مشیت و رهنمود خدا منتسب گشته؛ یعنی قیام ائمه به فرمان خدا و سکوتشان نیز به فرمان او بوده است، ولی این بیان نفی نمی کند که شرایط