بررسی جایگاه علمی و تلاش های فرهنگی امام باقر (علیه السلام) صفحه 3

پي ريزي تدوين حديث

در پي انحرافات عميقي كه پس از رحلت رسول اكرم (ص) به وجود آمد، رخداد تأسف برانگيزي دامن گير جهان اسلام شد و آن جلوگيري از تدوين احاديث اهل بيت عليهم السلام بود كه آثار زيان بار آن ساليان دراز بر پيشاني فرهنگ ديني مردم باقي ماند. نزديك به يك قرن از نگاشتن و محفوظ داشتن احاديث نبوي (ص) و سخنان تابناك اهل بيت: جلوگيري شديد به عمل آمد و به جاي آن سيل عظيمي از تحريفات در زمينه احاديث نبوي (ص) و جعل آنها به فرهنگ و اعتقاد مردم روي آورد كه به «اسرائيليات» شهرت يافت؛ تا سال 100 هجري كه «عمر بن عبدالعزيز» فرمان تدوين احاديث را به «ابوبكر بن محمد انصاري» صادر كرد. او كه از رجال و بزرگان تابعين به شمار مي رفت و از اصحاب علي (ع) شمرده مي شد، به بازگرداندن فدك به اهل بيت عليهم السلام و تدوين حديث كمربست. [25] امام باقر (ع) از اين فرصت استثنايي كمال بهره را برد و بيان احاديث را آغاز كرد و راويان مختلف از ايشان ده ها هزار حديث نقل كردند. در واقع، امام باقر (ع) نماينده مكتب اهل بيت عليهم السلام و نخستين سر و سامان دهنده احاديث تابناك معصومين عليهم السلام بود. از اين رو، بسياري از محدثين وقت با ديدن تلاش هاي بي دريغ امام، كمر به نگاشتن و نگاهداري سخنان امام بستند و بدين سبب، بيشتر احاديث اهل بيت عليهم السلام، از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) است.

بنيان گذاري اجتهاد

يكي از شاخه هاي بزرگ علوم اسلام «علم اصول» است كه با بهره گيري از آن احكام شرعي را از ادله شرعيه استخراج مي كنند. از اين رو، اجتهاد متوقف بر آن است و مجتهد براي استنباط احكام شرعي به آن نياز مبرم دارد و ملكه اجتهاد براي او حاصل نمي شود، مگر اينكه به تمامي بحث هاي آن آشنايي كامل داشته باشد. تمامي دانشمندان شيعي بر اين باورند كه امام باقر (ع)، نخستين كسي بود كه اين علم را تأسيس كرد و قواعد آن را به وجود آورد و بدين وسيله دروازه اجتهاد را به روي دانشمندان اسلامي گشود. [26] . قواعدي را كه امام تأسيس كرد به اين نام ها در بين اصوليين شهرت يافت. استصحاب، قاعده تجاوز، قاعده فراغ، قاعده نفي ضرر، علاج تعارض بين اخبار و... تمامي اين قواعد به همراه اخباري كه از امام در مورد آنها وارد شده است، در كتاب هاي اصولي موجود است. به گونه اي كه هر يك از اين روايات، درون مايه تأسيس قاعده اي بزرگ در اصول فقه قرار گرفت [27] و آن را مبناي قواعد اصولي قرار دادند. [28] .

مبارزه با شيوه هاي نادرست اجتهاد

امام باقر (ع) وقتي باب اجتهاد را به روي دانشمندان گشود، عده اي با اتخاذ برخي شيوه هاي نادرست در اجتهاد، مانند «قياس» و «استحسان» استنباط احكام شرعي را با خطري جدي روبه رو كردند. آنان با قوانيني اين گونه، گاه به مخالفت با نص كتاب و سنت و سيره رسول خدا (ص) برخاستند. [29] . از اين دانشمندان، مي توان از «نعمان بن ثابت» نام برد كه به نام «ابو حنيفه» شهرت يافت. او فتاوي عجيب و قياساتي را وارد كرد و بر پايه گمان و سليقه خود فتواهايي داد كه اين فتاوي اكنون در دست است. [30] از ديگر اين افراد مي توان از «سفيان بن سعيد بن مسروق» مشهور به «سفيان ثوري» نام برد كه برخي نيز او را از اطرافيان امام صادق (ع) ذكر كرده اند. [31] از او نيز رواياتي در دست است كه دلالت بر كژانديشي او دارد. آنان گاه مورد لعن اهل بيت عليهم السلام نيز قرار مي گرفتند. [32] . آنچه اهميت دارد اين است كه اين گونه برداشت هاي اشتباه و به كار گيري شيوه هاي نادرست در استنباط احكام، همواره مورد ذم اهل بيت عليهم السلام بوده و بخشي از تلاش هاي امام باقر (ع) را نيز در زمينه مبارزات فرهنگي به خود اختصاص مي داده است. امام براي زدودن اين شيوه و به كارگيري كاركردهاي صحيح اجتهاد به اصحاب وارسته خود مي فرمود: «سنت رسول خدا قياس بردار نيست. چگونه مي توان قياس را ملاك [استنباط حكم] قرار داد، در حالي كه بر زن در دوران قاعدگي اش قضاي روزه واجب است، ولي قضاي نماز واجب نيست؟». [33] .

توسعه فرهنگ انتظار

تلاش هاي گسترده و عميق امام باقر (ع) در نشر معارف اسلام ناب، سوق دادن امت به سوي فرهنگ انتظار امام آخرين (عج) بود. او در تبيين اين فرهنگ بر آن بود تا با روشن كردن زواياي پنهان فرج آل محمد (ص) و پاسخ دادن به پرسش هاي گوناگون، غيبت و ظهور او را امري خدادادي و خارج از اختيار معرفي و نيز منتظران را به انتظار ظهور او ترغيب كند. «ام هاني ثقفية» مي گويد: «بامداد، خدمت سرورم محمد بن علي الباقر (ع) رسيدم و گفتم: سرورم! آيه اي از كتاب خدا بر دلم خطور كرده و مرا پريشان ساخته و خواب از چشمم در ربوده است. فرمود: بپرس اي ام هاني. گفتم: (فَلا اُقسِم بِالخُنَّسِ الجَوار الكُنّسِ) (تكوير: 15 و 16) فرمود: اي ام هاني، خوب مسئله اي پرسيدي. او مولودي در آخر الزمان است. او مهدي اين دودمان است و براي او غيبتي خواهد بود كه اقوامي در آن گمراه مي شوند و گروهي نيز هدايت مي يابند و خوشا بر تو اگر او را دريابي و خوشا به حال كسي كه او را دريابد». [34] .

نشر فرهنگ اصيل اسلامي

بازيافت بهره گيري صحيح از قرآن