فرهنگ فرزانگی صفحه 7

يا هشام! ان الله جل‌وعز حكي عن قوم صالحين أنهم قالوا: «ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة انك أنت الوهاب» [آل عمران / 7] حين علموا أن القلوب تزيغ و تعود الي عماها و رداها. انه لم يخف الله من لم يعقل عن الله و من لم يعقل عن الله لم يعقد قلبه علي معرفة ثابتة يبصرها و يجد حقيقتها في قلبه. و لا يكون أحد كذلك الا من كان قوله لفعله مصدقا و سره لعلانيته موافقا، لأن الله لم يدل علي الباطن الخفي من العقل الا بظاهر منه و ناطق عنه. اي هشام! خداوند - آن باشكوه‌ترين و تواناترين - از نيكوكار مردماني چنين حكايت كرده است كه گفته‌اند: «خداوندا! دلهاي ما را از پس آن كه ما را راه نموده‌اي، منحرف نگردان، و ما را از نزد خويش رحمتي بخش، تويي، تويي خداوند فراخ بخش نيكودار.»، كه آنان مي‌دانستند كه دلها و جانها گمراهي مي‌گيرد و كژي مي‌پذيرد و به نابينايي و پستي باز مي‌گردد. آن كه از خداوند انديشه نكند، بيم او در دل راه نمي‌دهد و آن كه از خداوند انديشه نكند، دل به شناخت و معرفتي استوار، كه ببيند و راستي و حقيقت آن را در جان خويش بيابد، نمي‌بندد. و هيچ كس چنين [صاحب معرفت] نمي‌شود، مگر آن كه گفتار و كردارش يكسان باشد و آشكار و نهانش يكسو. چرا كه خداوند آدميان را به خرد پوشيده و پنهان راهنما نشده است و آنان را خردي بخشيده است پيدا و گويا.

تمام العقل (كمال خرد)

يا هشام! كان أميرالمؤمنين (عليه‌السلام) يقول: ما من شي‌ء عبدالله به أفضل من العقل. و ما تم عقل امري‌ء حتي يكون فيه خصال شتي، الكفر و الشر منه مأمونان، و الرشد و الخير منه مأمولان. و فضل ماله مبذول. و فضل قوله مكفوف. نصيبه من الدنيا القوت، و لا يشبع من العلم دهره. الذل أحب اليه مع الله من العز مع غيره. والتواضع أحب اليه من الشرف. يستكثر قليل المعروف من غيره و يستقل كثير المعروف من نفسه و يري الناس كلهم خيرا منه و أنه شرهم في نفسه و هو تمام الأمر. اي هشام! اميرمؤمنان - درود بر او باد - مي‌فرمود: هيچ كس خداوند را با چيزي كه برتر و بهتر از خرد باشد نپرستيده است. [خداوند با چيزي برتر از خرد پرستيده نشده است] خرد هيچ آدمي بار نگيرد و كمال نپذيرد، جز آن كه اين چند صفت و ويژگي در او باشد: كفر نورزد و به هيچ كس شر نرساند، از او بالندگي و نيكويي برآيد، زياده‌ي دارايي خويش را ببخشد، سخنان بيهوده را بس كند، بهره‌ي او از جهان [تنها] كفاف زندگي باشد، در همه‌ي عمر از دانش سير و آكنده نگردد، خواري با خدا را از بزرگواري بي خدا دوست‌تر بدارد، نيكويي اندك ديگران را فراوان شمارد، و نيكويي بسيار خويش را اندك پندارد، همه‌ي مردمان را نيكوتر و بهتر از خود بداند و خويشتن را - پيش خود - بدترين آنان بينگارد. و اين همه‌ي سخن در كمال خرد است.

ثمرة الصدق و الاحسان (ميوه‌ي راستي و نيكويي)

يا هشام! من صدق لسانه زكا عمله. و من حسنت نيته زيد في رزقه. و من حسن بره باخوانه و أهله مد في عمره. اي هشام! هر كس زبانش راست گويد، كردارش پاك شود، هر كس نيت و پندار نيكو آورد، روزي‌اش افزون گردد، و هر كس با برادران [و ياران] و خاندانش نيكويي [و مهرباني] كند، عمر بلند و روزگار دراز يابد.

تعليم الحكمة (آموزش حكمت)

يا هشام! لا تمنحوا الجهال الحكمة فتظلموها، و لا تمنعوها أهلها فتظلموهم. اي هشام! حكمت و فرزانگي را به نادانان و نابخردان نياموزيد كه [اگر چنين كنيد] به حكمت ستم خواهيد كرد، و آن را از مشتاقان و سزاواران دريغ نداريد، كه [اگر چنين كنيد] به آنان ستم روا داشته‌ايد.

ترك التعلق بالدنيا (ترك تعلق)

يا هشام! كما تركوا لكم الحكمة فاتركوا لهم الدنيا اي هشام! چنان كه نابخردان خرد و فرزانگي را به شما وانهاده‌اند، شما نيز اين جهان را به آنان وانهيد.

ثمن الجنة (بهاي بهشت)