مقدمه
در راستای فلسفه وظیفه الهی، ائمه علیهم السلام برای تحقق حکومت اسلامی جدیت و تلاش فراوانی داشتند. امام صادق(ع) علاوه بر نهضت علمی و فکری که در جامعه ایجاد نمود; اهتمام خاصی به نظام رهبری و امامت اصیل اسلامی داشت. حمایتهای پیدا و پنهان امامصادق(ع) از نهضتهای اصیل و عدم همکاری آن حضرت با قیامها نشان دهنده مواضع دقیق و الهی امام در برابر حکومتهای سیاسی زماناست.
قیام زید بن علی
اینک به ارزیابی نقش امام صادق(ع) در برابر قیامهای معاصر وی میپردازیم. زید، فرزند امام زین العابدین(ع) مردی عابد، انسانی پرهیزکار،فقیهی شجاع و سخاوتمند بود. [1] . زید به قصد شکایت از فرماندار مدینه، خالد بن ولید بن عبدالملک بن حرث راهی شام شد. هشام نه تنها به شکایت او توجهی نکرد،بلکه به او اهانت نمود و دستور داد او را به مدینه بازگردانند. زید میگوید: من در مجلس هشام بودم که به رسول گرامی اسلام اهانتشد. اما هشام هیچ گونه عکس العملی از خود نشان نداد. بدین خاطر اگر جز یک نفر همراه نداشته باشم قیام خواهم کرد. [2] . زید به کوفه برگشت و سپاهی تشکیل داد و با استاندار عراق، یوسف بن عمر ثقفی درگیر شد و سرانجام به شهادت رسید. درباره قیام زید روایاتی از امام صادق(ع) رسیده است که بیانگر حمایت آن حضرت از قیام اوست. اینک بخشی از این روایتها را نقل میکنیم: 1- امام صادق(ع) فرمود: «فانظروا علی ای شی تخرجون لا تقولوا خرج زید فان زیداً کان عالما و کان صدوقا و لم یدعکم الی نفسه وانما دعاکم الی الرضا من آل محمد(ص) و لو ظفر لوفی بما دعاکم الیه.»; نگاه کنید که با چه هدفی قیام میکنید. نگویید زید خروج کرد. زید دانشمند و بسیار راستگو بود و مردم را به سوی خویش نمیخواند، بلکه به برگزیده آل محمد(ص) دعوت میکرد و اگر پیروز میشد به آنچه مردم را بدان دعوت مینمود، وفا میکرد. [3] . زید بن علی فرمود: در هر زمان مردی از ما، اهلبیت علیهم السلام وجود دارد که خدا به وسیله او بر مردم احتجاج میکند. حجت این زمان فرزند برادرم، جعفر بن محمد(ع) است. هر کس او را پیروی کند گمراه نمی شود و مخالف او هدایت نمییابد. [4] . 2- امام رضا(ع) میگوید: پدرم فرمود: امام صادق(ع) فرمود: خدا رحمت کند عمویم زید را! او به برگزیده آل محمد دعوت مینمود و اگر پیروز میشد به آن وفا میکرد. او در رابطه با نهضت خویش با من مشورت نمود. به او گفتم: اگر میخواهی به دار آویخته شوی قیام کن. امام رضا(ع) میگوید: پدرم فرمود: هنگامی که زید ازمحضر امام صادق(ع) خارج شد، امام فرمود: «ویل لمن سمع واعیثه فلم یجبه ; وای بر کسی که ندایش را بشنود و او را همراهی و اجابت نکند. [5] . 3- ابن سیابه میگوید: امام صادق(ع) به من هزار دینار داد و فرمود: اینها را در میان فرزندان کسانی که همراه زید به شهادت رسیدهاند، تقسیم کن. [6] . 4- فضیل، یکی از سپاهیان زید میگوید: خدمت امام صادق(ع) رسیدم. حضرت فرمود: آیا تو در جنگ با شامیان همراه عمویم بودی؟ گفتم: بله، حضرت فرمود: چه قدر از آنان را کشتی؟ گفتم: شش نفر. حضرت فرمود: شاید دچار شک گشتهای؟ پاسخ دادم: اگر شک داشتم که آنان را نمیکشتم. حضرت فرمود: خدا مرا در ثواب خونهای آنان شریک سازد. به خدا قسم! عمویم زید و اصحابش جزء شهدا هستند. مانند علی بن ابیطالب(ع) و اصحاب او. [7] . مرحوم مجلسی مینویسد: اگرچه اخبار درباره زید مختلف است اما بیشترین اخبار بیانگر این است که او به خاطر انتقام جویی از قاتلان امام حسین(ع) و امر به معروف و نهی از منکر قیام نمود و به برگزیده آل محمد(ص) دعوت مینمود. من در کلام دانشمندان شیعه نظری در مخالفت آن چه گفته شد، ندیدم. [8] .
پاورقی
[1] ارشاد، مفید، ص 251.
[2] بحارالانوار، ج46، ص 192.
[3] وسائلالشیعه، ج 11، ص 35، باب13، ابواب جهاد العدو.
[4] بحارالانوار، ج46، ص173، باب احوال اولاد علی بنالحسین(ع).
[5] وسائل الشیعه، ج 11، ص 38، باب13، ابواب جهاد العدو.
[6] بحارالانوار، ج46، ص 170.
[7] همان، ص 171.
[8] مرآة العقول، ج 4، ص 118.
[9] بحارالانوار، ج47، ص 278.
[10] سیری در سیره ائمه اطهار(ع)، ص119.
[11] مروج الذهب، ج3، ص 268.
[12] همان.
[13] سیری در سیره ائمه اطهار(ع)، ص127.
[14] الامام الصادق(ع)، اسدحیدر، ج 1، ص43.
[15] وسائل الشیعه، ج 11، ص37، باب13، جهادالعدو.
[16] بحارالانوار، ج47، ص123.
[17] الکافی، ج 2، ص 242، کتاب الایمان و الکفر، فی قله عدد المؤمنین.
[18] مروج الذهب، ج3، ص269.
[19] همان، ص 285.
[20] سیره پیشوایان، ص 388.
[21] همان.
[22] سیری در سیره ائمه اطهار(ع)، ص 122.
[23] بحارالانوار، ج47، ص 278.
[24] همان، ص 120.