کتابخانه بالقرآن

بررسی گسترده ی فقهی: قمار، قیادت، قیافه، کهانت و ... صفحه 92

شافعی در این عبارت می گوید: شطرنج مع الرهن را احدی قائل به جوازش نیست، ولی لعب بدون رهن مکروه است و حرام نیست، پس می توان گفت لعب شطرنج مع الرهن را احدی از اهل سنّت قائل به جواز آن نیست. امّا در مورد لعب بدون رهن، شافعی قائل به جواز است.

به ابوحنیفه و مالک هم نسبت داده شده که آن ها هم لعب بدون رهن را جایز می دانند. امّا بعضی تصریح می کنند این نسبت درست نیست، بلکه آن دو هم لعب بدون رهن را حرام می دانند، کما این که احمد حنبل هم قائل به حرمت است.(1)

1- در کتاب الفقه علی مذاهب الاربعه، به اقوال مذاهب اربعه در باره ی لعب به شطرنج بدون رهن اشاره شده است: المالکیه قالوا: تحل المسابقه بالسفن و نحوها و ... و یحرم اللعب بالنرد و الشطرنج و لو بغیر عوض. الشافعیه قالوا: تحل المصارعه و المسابقه فی السباحه «العوم فی الماء». ... و لعب الشطرنج و الکره. و حمل الأثقال. و المشابکه بالأصابع. فکل هذا یحل بدون عوض. الحنفیه قالوا: تحل المسابقه بدون عوض فی کل ما ذکر عن الشافعیه إلا الشطرنج فإنه حرام عندهم، لأنه یشغل صاحبه بالانکباب علیه. الحنابله قالوا: تجوز المسابقه بلا عوض «رهان» بالمشی علی الأقدام ... و یکره الرقص و مجالس الشعر و کل ما یسمی لعبا کاللعب بالطاب و النقیله «المنقله» و النرد و الشطرنج، و کل ما أفضی إلی محرم فهو حرام إذا لم یکن فیه مصلحه راجحه. (الفقه علی مذاهب الاربعه، ج 2، ص86) امّا طبق تحقیقی که ما انجام دادیم در بین مذاهب چهارگانه ی اهل سنت، شافعیه تقریباً اتفاق بر عدم حرمت دارند و در بین مالکیه هم قائل به کراهت وجود دارد که به بعضی از کتب آن ها اشاره می کنیم: الف _ حنابله ظاهراً اتفاق بر حرمت دارند: ü الکافی فی فقه ابن حنبل، ج4، ص271: ویحرم اللعب بالنرد والشطرنج وإن خلا من القمار لما روی أبو موسی قال: سمعت رسول الله- صلی الله علیه و آله و سلم - یقول: من لعب بالنردشیر فقد عصی الله ورسوله. رواه أبو داود ... و النرد أشد من الشطرنج نص علیه أحمد للاتفاق علیه و ثبوت الخبر. ü الإقناع فی فقه احمد بن حنبل، ج4، ص439: فلا تقبل شهاده مصافع و متمسخر ... و لا مشعوذ و من یلعب بنرد أو شطرنج لتحریمهما و إن عریا عن القمار غیر مقلد فی الشطرنج کمع عوض أو ترک واجب أو فعل محرم إجماعا و لا من یلعب بحمام طیاره. ü المغنی لابن قدامه (620 ه.ق)، ج23، ص177: فَأَمَّا الشِّطْرَنْجُ فَهُوَ کَالنَّرْدِ فِی التَّحْرِیمِ، إلَّا أَنَّ النَّرْدَ آکَدُ مِنْهُ فِی التَّحْرِیمِ؛ لِوُرُودِ النَّصِّ فِی تَحْرِیمِهِ. ü الانصاف، ج12، ص40: ویحرم النرد بلا خلاف فی المذهب ونص علیه. وعند الشیخ تقی الدین رحمه الله الشطرنج شر من النرد. ü المبدع شرح المقنع، ج10، ص177: و روی أبو موسی مرفوعا قال: «من لعب بالنرد فقد عصی الله ورسوله» رواه مالک و أحمد و غیرهما قال أحمد: النرد أشد من الشطرنج. ü مسائل الامام أحمد، ج9، ص4704: قال فی الفروع: و لا یسلم علی لاعب به _ أی الشطرنج _ نص علیه. و هذا کله بناء علی أن اللعب بهاتین اللعبتین محرم. ب _ مالکیه اکثراً قائل به حرمت و بعضی قائل به کراهت هستند: ü ارشاد المسالک، ج1، ص229: وَ یَحْرُمُ اللَّعِبُ بِالنَّرْدِ وَ الشَّطْرَنْجِ وَ جَمِیعِ آلَهِ الْقِمَارِ. ü الاستذکار (ابو یوسف بن عبدالله 463 ه.ق)، ج8، ص229: و قال الحسن النرد من میسر العجم و أما الشطرنج فأجمع العلماء أن اللعب بها قماراً لا یجوز و أخذ المال و أکله قمارا بها لا یحل. و أجمع مالک و أصحابه علی أنه لا یجوز اللعب بالنرد و لا بالشطرنج و قالوا لا تجوز شهاده المدمن المواظب علی لعب الشطرنج. ü جامع الامهات، ج1، ص566: و اللعب بالشطرنج حرام عند جماهیر العلماء کالنرد فقد ثبت عن علی أنه مر بقوم یلعبون بالشطرنج فقال ما هذه التماثیل التی أنتم لها عاکفون و قلب الرقعه علیهم و قال أجمع العلماء علی أن اللعب بالنرد و الشطرنج حرام عند الأئمه الأربعه سواء کان بعوض أو غیره و جوزه بعض أصحاب الشافعی إذا لم یکن بعوض و جمهور أصحاب مالک و أحمد و أبو حنیفه و غیرهم حرموه. ü الاستذکار، ج8، ص460: قال یحیی سمعت مالکا یقول لا خیر فی الشطرنج و غیرها و سمعته یکره اللعب بها و یعدها من الباطل و یتلو هذه الآیه (فماذا بعد الحق إلا الضلل). ü شرح خلیل الغرشی، ج7، ص408: وَ حُکْمُ اللَّعِبِ بِالنَّرْدِ الْحُرْمَهُ بِخِلَافِ الشِّطْرَنْجِ فَإِنَّهُ مَکْرُوه. ü الفوائد الدوانی، ج2، ص349: قَالَ إمَامُنَا مَالِکٌ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ: الشَّطْرَنْجُ أَلْهَی مِنْ النَّرْدِ وَ أَشَرُّ، وَ مُقْتَضَی اشْتِرَاطِ الْإِدْمَانِ فِی اللَّعِبِ بِهِ لِرَدِّ شَهَادَهِ مَنْ یَلْعَبُ بِهِ إبْقَاءُ الْکَرَاهَهِ عَلَی بَابِهَا. ج _ حنفیه ظاهراً اتفاق بر حرمت دارند گرچه تعبیر به کراهت هم کرده اند، ولی ظاهراً منظورشان حرمت است. ü فتح الغدیر، ج17، ص143: فَأَمَّا الشِّطْرَنْجُ فَقَدْ اُخْتُلِفَ فِی إبَاحَتِهِ، فَعِنْدَنَا لَا یَجُوزُ، وَ کَذَا عِنْدَ الْإِمَامِ أَحْمَدَ لِمَا رَوَیْنَاهُ، فَإِنَّهُ قَدْ قِیلَ: إنَّ النَّرْدَشِیرَ هُوَ الشِّطْرَنْجُ. ü مجمع الانهر فی شرح ملتقی الابهر، ج2، ص553: وَ یَحْرُمُ اللَّعِبُ بِالنَّرْدِ أَوْ الشِّطْرَنْجِ. ü درر الکلام شرح غرر الاحکام، ج1، ص321: کُرِهَ (اللَّعِبُ بِالشِّطْرَنْجِ وَ النَّرْدِ وَ کُلِّ لَهْوٍ) لِقَوْلِهِ- صلی الله علیه و آله و سلم -: «کُلُّ لَعِبِ ابْنِ آدَمَ حَرَامٌ إلَّا ثَلَاثَهً مُلَاعَبَهَ الرَّجُلِ أَهْلَهُ وَ تَأْدِیبَهُ لِفَرَسِهِ وَ مُنَاضَلَتَهُ لِقَوْسِهِ» وَ أَبَاحَ الشَّافِعِیُّ الشِّطْرَنْجَ بِلَا قِمَارٍ. ü الجامع الصغیر و شرحه نافع الکبیر، ج1، ص483: و أما الشطرنج فعندنا مکروه لما روی أبو هریره أنه- صلی الله علیه و آله و سلم - مر بقوم یلعبون الشطرنج فقال لعن الله من لعب بها أخرجه العقیلی فی الضعفاء. (احمدی)