اشاره
غلوّ در لغت، به معنای گذشتن از حدّ و خارج شدن از حدّ اعتدال است. [6] قرآن خطاب به اهل کتاب میفرماید: «یا اهل الکتاب لا تغلوا فی دینکم و لا تقولوا علی الله الا الحق؛ [7] ای اهل کتاب! در دین خود، غلوّ (تجاوز از حد) نکنید و درباره خدا جز سخن حق نگویید.» و در اصطلاح، عبارت است از: 1 - بالا بردن فرد یا افرادی از مقام مخلوقیت و بنده بودن و قائل شدن به مشارکت آنها با خداوند در الوهیّت، معبودیت، خالقیت و رازقیت؛ 2 - یا اینکه معتقد به چیزی شویم که ملازم با یکی از اینهاست؛ مثل حلول روح خدا در این افراد؛ 3 - یا اینکه بگوییم خداوند بعد از خلق آنها امر خلقت را به آنان تفویض کرده است؛ 4 - و یا اینکه قائل شویم آنها نمرده و به آسمان عروج کردهاند. علامه مجلسی (ره) مظاهر غلوّ را در اعتقاد به امور زیر دانسته است: الف) الوهیّت پیامبر و ائمه (علیهم السلام)؛ ب) شریک بودن با خداوند در معبودیت یا خالقیت و یا رازقیت؛ ج) حلول خداوند در آنها یا اتحاد خداوند با آنان؛ د) آگاهی آنان از غیب بدون وحی و الهام الهی؛ ه) اعتقاد به نبوت درباره ائمه طاهرین (ع)؛ و) تناسخ ارواح ائمه در بدنهای یکدیگر؛ ز) عدم لزوم اطاعت خداوند و ترک معصیت الهی به دلیل معرفت آنان. [8] . «غالی» کسی است که به معنای اصطلاحی و لغوی که در بالا ذکر شد، معتقد باشد؛ مثل فرقه نصیریه که قائل بودند علی بن ابی طالب، خداست یا الوهیّت در او حلول کرده است. [9] یا مثل فرقه منصوریه که معتقدند امام باقر (ع) به آسمان عروج نموده است. و یا مثل فرقه جناحیه که معتقد بودند روح خدا در آدم و پیامبران بعد از او حلول کرده است. [10] .
شیوههای مبارزه امام با غالیان
اشاره
همانطور که اشاره شد، در عصر امام صادق (ع) غلوّ و غلات، رشد چشمگیری پیدا کرد. این مسئله، هم موجب زیر سؤال بردن جایگاه اهل بیت میگردید و هم مردم را در تشخیص شیعیان واقعی از غیر آن دچار مشکل میکرد، زیرا عقاید غلات با معارف اهل بیت هم سویی نداشت، رفتار آنان نیز با رفتار شیعیان واقعی، متضاد بود. از این رو امام صادق (ع) در کنار فعالیتهای علمی دیگر، با غلات و غلوّگرایی مبارزه نمود، زیرا هرگونه ارتباط و مراوده با غلات، اثرات سوء اعتقادی و اجتماعی... در پی داشت. به همین دلیل و برای حفظ شیعه اصیل و نهادینه کردن آن لازم بود امام صادق (ع) با آنها مبارزه آشکاری را شروع کند و افکار و نظریات باطلشان را از ساحت شیعه دور کند، چرا که در غیر این صورت اثری از شیعه واقعی باقی نمیماند و این مذهب بازیچه دست بوالهوسانی میشد که با تأثّر از فرهنگهای مسیحی - یهودی، چهرهای دیگر از شیعه ارائه میدادند. [11] . امام صادق (ع) با شیوههای متعددی اقدام به این امر نمود، که در اینجا به بعضی از آنها اشاره میشود.
هشدار
اولین اقدام امام، هشدار دادن به شیعیان بود که با غالیان قطع رابطه کنند، زیرا هرگونه ارتباطی با آنان پیآمد سویی داشت. آن حضرت خطاب به شیعیان فرمودند: «با غلات، نشست و برخاست نداشته باشید و با آنان هم غذا نشوید و دست دوستی به سوی آنها دراز نکنید و به مبادله فرهنگی و علمی با آنان نپردازید.» [12] . ایشان به شیعیان سفارش می نمودند که مواظب جوانان خویش باشند تا تحت تأثیر افکار و عقاید غلات قرار نگیرند: «احذروا علی شبابکم الغلاة لا یفسدهم. الغلاّة شرّ خلق الله یصغرون عظمة الله و یدّعون الربوبیّة لعباد الله...؛ [13] جوانتان را از غلات دور نگاه دارید تا آنان را فاسد نکنند. غلات، بدترین خلق خدا هستند که از عظمت خدا میکاهند و بر بندگان او اثبات الوهیّت میکنند.» ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز در این باره به مردم هشدار میدادند و از «غلات» بیزاری می جستند. امام علی (ع) فرمود: خداوندا! من از غلات بیزاری میجویم؛ همانگونه که عیسی بن مریم از نصاری بیزاری جست. خدایا آنان را خوار گردان و احدی از آنها را یاری مکن. [14] .
تکذیب عقاید غلات
امام صادق (ع) در جهت مبارزه با غلات، عقاید آنان را انکار میکرد و با محکوم نمودن آن، یک حرکت فکری مناسب را در راستای تصحیح احادیث و عقاید شیعه به راه انداخت. بنا به نقل شهرستانی؛ «سُدَیر صَیرفی» نزد امام صادق (ع) آمد و گفت: مولای من، شیعیانتان درباره شما دچار اختلاف نظر شدهاند؛ گروهی میگویند: هر چیزی که امام برای هدایت مردم به آن احتیاج دارد به گوشش گفته میشود، برخی میگویند: به او وحی میشود، عدهای میگویند: به قلبش الهام میشود، گروه دیگری میگویند: در خواب میبیند و بالاخره بعضی گفتهاند: از روی نوشتههای پدرانش فتوا میدهد؛ کدامیک از این نظریات صحیح است؟ امام (ع) فرمود: ای سدیر! هیچ کدام از این سخنان درست نیست. ما حجّت خدا و امنای او بر برگزیدگانش هستیم و حلال و حرام را از کتاب خدا میگیریم. [15] . عیسی جرجانی میگوید: به جعفر بن محمد (ع) عرض کردم: آیا آنچه را که از این جماعت شنیدهام به عرض برسانم؟ فرمودند: بگو. گفتم: «فانّ طائفة منهم عَبَدوک و اتّخذوک الها من دون الله و طائفةً أُخری قالوا لک بالنّبوّة... قال: فبکی حتّی ابتُلیت لحیتُهُ ثم قال: ان امکنَنَی اللّه مِن هؤلاء فلم اسفک دمائهم سفّک اللّه دم ولدی علی یدیّ؛ [16] گروهی از آنان تو را به جای خدا عبادت میکنند و گروهی دیگر نسبت پیامبری به تو میدهند... میگوید: همین که امام این مطلب را شنید، چندان گریست که صورت مبارکش از اشک چشمش خیس شد. سپس فرمود: اگر خدا آنها را در دسترس من قرار دهد و من خون آنان را نریزم، خدا خون فرزندانم را به دست من بریزد.» مهدویت امام باقر (ع) از جمله دست آویزهای غلات در عصر امام صادق (ع) بود که حضرت آن را انکار کرد. [17] . امامان بزرگوار، اعتقاد به نبوت ائمه معصومین (ع) را که از طرف غلات عنوان شده بود، انکار کردهاند. از امام صادق (ع) در این زمینه نقل شده است که فرمود: «من قال: انّا انبیاء فَعَلیه لعنة الله و من شکّ فی ذلک فعلیه لعنة اللّه؛ [18] خدا لعنت کند کسانی را که ما را پیامبران خدا میدانند و خدا لعنت کند کسانی را که در آن شک دارند.» یکی دیگر از عقاید افراطی غلات این بود که لفظ «اله» را به امام اطلاق کرده و میگفتند: «هو الّذی فی السّماء الهٌ و فی الارض الهٌ، قال: هو الامام». امام صادق (ع) قائلین به این عقیده را بدتر از مجوس و یهود و نصاری و مشرکان، خواند. [19] .