اوضاع طبیعی و انسانی قیامت از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 105

پس معناي اينكه فرمود:«يَوْمَ يُكْشَفُ عَـنْ ساقٍ وَ يُدْعَـوْنَ اِلَـي السُّجُــودِ فَـلا يَسْتَطيعُون،» اين شد كه‌اي پيامبر به ياد آر روزي را كه بر اين كفار بسيار سخت

1- استــدراج بـه معنــاي انــدك انــدك و بــه تــدريــج خـواستــن (فرهنگ معيــن) .

شدت روز قيامت و ناتواني مستكبرين از سجده (215)

خواهد شد و چون دعوت مي‌شوند براي خدا سجده كنند نمي‌توانند بكنند، چون حالت خضــوع براي خدا در دل ندارند و در دنيا به خاطر تكبري كه داشتند چنين ملكه‌اي كســب نكردنــد، روز قيامــت هم روز كشــف باطن آدمــي است، وقتــي باطــن در دنيا باطني بوده كه نگذاشتــه ايشــان خاضــع شونــد، در آخـرت هم نخواهد گذاشت.

«خاشِعَــةً اَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُــمْ ذِلَّــةٌ...،» (43 / قلم) در حــالــي كــه چشمهايشـان از شــرم به زير افتاده است و در حالي كه ذلت قهري سراپاي آنان را فـرا گـرفتـه است.

اگـر خشــوع را بــه چشـم‌هــا نسبــت داده بــراي ايـن است كه اوليــن عضــوي كه خشــوع قلبــي را حكايت مي‌كند چشم است .

«...وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ اِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ،» (43 / قلم) آن روز كه دعوت مي‌شدند در برابر خداي سبحان سجده كنند با اينكه سالم بودند و مــي‌تــوانستنـد

(216) اوضاع طبيعي و انساني قيامت

سجده كنند و بهترين تمكـن را داشتند سجده نكردند و به دعوت انبيــا اعتنـا ننمــودند.

«فَذَرْني وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَديثِ،» (44 / قلم) منظور از كلمه «هذَا الْحَديث» قرآن كريم است. و ايــن آيه كنايــه است از اينكــه خداي تعالــي به تنهايــي براي عذاب آنــان كافي است و دست از ايشـان بر نخواهد داشت. (1)