اوضاع طبیعی و انسانی قیامت از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 116

زمام امر در سعادت و شقاوت و بهشت و دوزخ بودن مستقر آدمي به دست خداست و به مشيت او وابسته است، هر كس را بخواهـد در بهشت منزل مي‌دهد كه جاي متقين است و هر كس را بخواهد در دوزخ كه جاي مجرمين است، همچنان كه خــودش در جاي ديگر فرمود «... يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ يَغْفِرُ لِمَــنْ يَشــاءُ...» (40 / مائده)

و ممكن است منظور اين باشد كه استقرار مردم در روز قيامت به حكم خداي تعالي است، تنها اوست كه در بين بشر نفوذ دارد نه غير او، هم‌چنان كه باز خود خداي تعالي فرموده «كُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِكٌ اِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ!» (88 / قصص)

«يُنَبَّؤُا الاِْنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَـــدَّمَ وَ اَخَّــــرَ،» (13 / قيامت) منظــور از «ما قَـــدَّمَ» خــوبــي و بـدي‌هــايي اسـت كــه انســان در اول عمـرش كـرده اســـت.

منظور از «وَ اَخَّر،» كارهاي نيك و بد آخر عمر است و يا منظور از اولي نيك و

حال انسان در روز قيامت (233)

بدهايي است كه خودش در همه عمر كرده و منظور از دومي آثار خير و شري است كه او منشأش را در بين مردم باب نموده و اگر سنت حسنه‌اي براي بعد از خودش باب كــرده پــاداش مــي‌بينــد و اگــر سنــت سيئــه‌اي بــاب كــرده عقــاب مــي‌بينــــد.

«بَلِ الاِْنْسانُ عَلي نَفْسِــهِ بَصيـرَةٌ وَ لَـوْ اَلْقــي مَعاذيــرَهُ ـ انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است و خود را بهتر از هر كس مي‌شناسد و اگر با ذكر عذرها از خود دفاع مي‌كند، صرفا براي اين است كه عذاب را از خود برگرداند.» (14 و 15 / قيامت)

بصيرت به‌معناي رؤيت‌قلبي و ادراك‌باطني‌است. بعضي‌از مفسرين گفته‌اند: مراد از بصيرت‌حجت‌است، هم‌چنان‌كه‌در آيه «ما اَنْزَلَ هؤُلاءِ اِلاّ رَبُ‌السَّمواتِ وَالاَْرْضِ بَصائِرَ،» (102/اسراء) به اين معنا آمده و انسان هم خودش حجتي است عليه خودش، در آن روز وقتي‌بازجويي‌مي‌شود و ازچشم‌و گوش و دلش‌سؤال‌مي‌شود،همان‌چشم‌وگوش‌و حتي

(234) اوضاع طبيعي و انساني قيامت

پوست بدنش و دو دست و دو پايش به سخن آمده، عليه او شهادت مي‌دهند، همچنان‌كه درباره موردسؤال قرارگرفتن‌گوش و چشم و دل فرمود:«اِنَ‌السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ اُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً،» (36 / اسراء) و در مورد شهادت دادن گوش و چشم و پوست فرموده:«...شَهِدَعَلَيْهِمْ‌سَمْعُهُمْ‌وَاَبْصارُهُمْ‌وَجُلُودُهُمْ...،»(20/فصلت)ودرباره‌سخن‌گفتن دست‌ها و شهادت دادن پاها فرموده: «... وَ تُكَلِّمُنا اَيْديهِمْ وَ تَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ...» (65 / يس)