جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا علیه السلام از مدینه تا مرو صفحه 159

1- درباره این که مأمون حضرت علی بن موسی را ملقب به «رضا» کرد در منابع اختلاف نظر است. شیخ صدوق از جمله کسانی است که به استناد روایتی از «بزنطی» به نقل از حضرت امام محمّد تقی علیه السلام می نویسد: «خداوند آن مولود را به رضا مسمّی گردانید برای آن که پسندیده خدا بود و...» ر.ک. به: شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، ص298.

2- امیر علی در روح الاسلام می نویسد: اولاد فاطمه رنگ سبز را که رنگ مورد علاقه پیغمبر بود به عنوان نشانه هدف خود برگزیدند و بنی امیه رنگ سفید و بنی عباس رنگ سیاه را انتخاب کردند. امیر علی، روح الاسلام، ص286. همچنین فلیپ حتی، تاریخ عرب، ص403؛ محمد مناظر احسن، زندگی در حکومت عبّاسیان، ص68.

3- ابن کثیر می نویسد: «حضرت جواد علیه السلام تا سال 215 هجری با ام فضل همبستر نشد.» ابن کثیر، البدایه و النهایه، 1/269. فتال نیشابوری می افزاید: «برای اسحاق پسر موسی بن جعفر علیه السلام دختر عمویش اسحاق بن جعفر بن محمد را به زنی گرفت و او را امیر الحاج کرد.» فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ص372.

4- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام، 2/387؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص307؛ ابن جوزی، تذکره الخواص، ص200؛ عطاردی، مسند الامام الرضا علیه السلام، 1/70؛ ابن خیاط، تاریخ خلیفه، 2/508؛ ابن طلحه، مطالب السؤل، ص85؛ ابن کثیر، البدایه والنهایه، 10/248؛ ابن طقطقی، تاریخ فخری، ص301؛ ابن اثیر، تاریخ کامل ترجمه عباس خلیلی، 10/270؛ جریر طبری، تاریخ طبری، (ترجمه ابوالقاسم پاینده)، 13/5659؛ مسعودی، مروج الذهب، 2/441؛ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ص2-371؛ باقر مجلسی، بحارالانوار، 12/120؛ شیخ مفید، الارشاد، (ترجمه رسولی محلاتی)، ص4-253؛ شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، ص326؛ مسعودی، اثبات الوصیه، (ترجمه جواد نجفی)، ص8-397؛ میرخواند، تاریخ روضه الصفا، 3/9-458؛ بحرانی، مدینه المعاجز، ص470 به بعد.

یکی از اهداف این ازدواجها آن گونه که پاره ای مورّخان نیز نقل کرده اند، گماشتن جاسوس برای حضرت بود چنان که حضرت جواد علیه السلام توسط همسرش مسموم و به شهادت رسید. مأمون، هم درباره حضرت رضا علیه السلام این هدف را دنبال

می کرد و هم درباره فضل بن سهل. وی با طرح مسأله ولایتعهدی از یک سو قصد آن داشت که به حکومت خود مشروعیت بخشد تا از قیامها و شورشهای علویان درامان بماند و از سویی دیگر خطر وجود امام علیه السلام را کنترل نماید، و با این کار رابطه میان ایشان و شیعیان را قطع و از وجود حضرت به نفع خود بهره مند شود.(1) شیخ صدوق نیز از طرح جاسوسی مأمون گزارشهایی ارائه می دهد:

هشام بن ابراهیم (در مرو) به ذوالریاستین پیوست، و ذوالریاستین او را مقرب می داشت و نزد خود می خواند و او اخبار و احوال حضرت رضا علیه السلام را برای ذوالریاستین و مأمون نقل می کرد. به این سبب منزلت او نزد آنان زیاد شد و از احوال حضرت رضا علیه السلام چیزی از آنها پوشیده نمی ماند تا آن که مأمون او را دربان آن حضرت قرار داد و او از رفت و آمد مردم نزد آن بزرگوار جلوگیری می کرد، مگر آنان را که خود دوست می داشت، و بر حضرت رضا علیه السلام تنگ می گرفت و آن جناب در خانه خود تکلم به چیزی نمی فرمود، مگر آن که هشام به مأمون و ذوالریاستین خبر می داد.(2)

دستخط امام بر عهدنامه ولایتعهدی

امام رضا علیه السلام در دست نوشته خویش بر سند ولایتعهدی، مواضع خود را نسبت به پذیرش این منصب اعلام می کند.(3) از آن جا که متن این سند از سوی مأمون