جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا علیه السلام از مدینه تا مرو صفحه 172

1- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام، 2/386؛ ابوالفضل بیهقی، تاریخ بیهقی، 1/191.

2- ابن اثیر، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، 10/217؛ دینوری، اخبار الطوال، ص 441-436؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 2/2-450؛ مسعودی، مروّج الذهب، 2/391؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام، 2/391؛ ابوالفضل بیهقی، تاریخ بیهقی، 1/192؛ ملا محمّد باقر مجلسی، بحارالانوار، 12/126-124.

زمان بنابر اعتراف و اقرار خود که «با نیّت پاک، با خدای خود عهد کردم»، صادقانه به نظر می رسد.

موقعیّت دوّم: دوران تلاطم سیاسی و نیاز به عامل توازن و تعدیل

بعد از کشته شدن محمّد امین در محرم (صفر) سال 198 و بازگشت قدرت به مأمون، فضل بن سهل که شاهد این اعتراف بوده است، عهد و نذری که مأمون با خدای خود بسته بود، به او خاطر نشان می کند. این که فضل بن سهل با چه انگیزه ای این عهد را یادآور می شود نیاز به بررسی جداگانه ای دارد، ولی بی شک همانگونه که منابع خبر می دهند تمایل فضل بن سهل نسبت به انتقال خلافت از عباسیان به علویان قابل تأمّل است و فضل بن سهل عامل مهمّی در این

تصمیم گیری به شمار می رود.

فضل بن سهل خواست که خلافت را از عباسیان بگرداند و به علویان منتقل سازد و به مأمون گفت: در حضور من نذر کرده بودی و سوگند خورده بودی که اگر خداوند حکومت را از برادرت به تو بازگرداند ولایتعهدی را به علویان بسپاری.(1)

بی شک مأمون در این زمان در شرایط اولیه خود، یعنی در شرایطی کاملاً بحرانی که با خدای خود عهد و پیمان بسته بود قرار نداشت، زیرا عامل تهدید کننده حیات و قدرت سیاسی او؛ محمّد امین از میان رفته بود، اگر چه سایر عوامل تهدیدکننده ای که از قبل و یا همزمان با جنگ میان او و برادرش ظهور کرده بودند همچنان پابرجا بودند مانند خیزش علویان که همچون آتش زیر خاکستر کانونهای قیام را در پهنه قلمرو غربی حکومت وی گرم می کرد با وجود این آیا در چنین شرایطی مأمون همچنان بر نیت پاک خود باقی مانده بود؟ آنچه از ظاهر رخدادها به دست می آید چنین است:

مأمون به طاهر و هرثمه نامه نوشت که مؤمن (ولیعهد سوّم) را از ولایتعهدی خلع کنند و هر دو در ماه ربیع الاول سال 198 او را از ولایتعهدی خلع کردند.(2)...