جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا علیه السلام از مدینه تا مرو صفحه 49

1- ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص221. ابن حوقل «سوق سنبیل» ذکر می کند: صوره الارض، ص30. قدامه بن جعفر «جویرول» را اوّلین منزل و «ازم» را دوّمین منزل می شمارد: کتاب الخراج، ص26. علاوه بر این راه، راههای دیگری از خوزستان به فارس منتهی می شود نگاه کنید به: ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص2-221؛ ابن خردادبه، المسالک والممالک، ص43؛ ابن بلخی، فارسنامه، ص62؛ لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ص319؛ اصطخری، مسالک الممالک،ص 112 و...

2- اعتماد السلطنه، مرآت البلدان، 1/513. برابر نقل تحفه العالم بنای این مسجد در ایام خلافت المعتز باللّه سیزدهمین خلیفه عباسی آغاز و تا زمان خلافت المسترشد باللّه (بیست و نهمین خلیفه عباسی) پایان یافته که اسم او را بالای محراب با گچبری نوشته اند.

3- اعتماد السلطنه، مرآت البلدان، 1/513.

4- المعتز، او از سال 251 تا 255 حکومت کرد.

خلافت بیست و نهمین خلیفه عباسی(1) به اتمام رسیده، و همچنین با توجه به عبارت «عوام را اعتقاد بر این است که حضرت رضا علیه السلام در آن مسجد نماز گزارده اند»، مبهم و متزلزل به نظر می رسد و نقادی اعتمادالسلطنه که می افزاید: «ولی این حرف را اصلی نیست» این ابهام و تزلزل را بیشتر می کند.

امّا آنچه یاقوت به نقل از «مسعربن مهلهل» درباره قدمگاه و یا مسجد علی بن موسی الرضا علیه السلام می نویسد: مستدلتر و محکمتر از روایت تحفه العالم است.

قدمگاه و یا مسجد علی بن موسی الرضا علیه السلام

یاقوت حموی در معجم البلدان و بغدادی در مراصد الاطلاع به نقل از مسعر بن مهلهل می نویسد:

در اهواز چند رود جاری است، از جمله رود ششتر (شوشتر) است که به وادی عظیمی می رود و در وادی پلی بر روی آن بسته اند و بر روی پل مسجد وسیعی ساخته اند... در این وادی، شادروان محکمی از سنگ ساخته شده، به اندازه مخصوصی که آب را به قاعده به چند بخش تقسیم می کند. و روبروی شادروان، مسجد علی بن موسی الرضا علیه السلام است که وقتی حضرت از مدینه به خراسان تشریف می بردند، ساختند.(2)

گزارشی نیز از مقدسی در احسن التقاسیم (تألیف 375) وجود دارد و در آن اشاره به یک پل و مسجد و شادروان دارد که در میان رودخانه دجیل (کارون)(3)

قرار داشت. این پل توسط امیر عضدالدّوله(4) ویران و از نو بنا شد و بنا به گفته مقدسی مسجد، مشرف بر رودخانه است.(5)