ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 54

پس سؤال کردن از اینکه خداوند متعال در چه وقت و زمانی بوده یا هست؟ برخلاف اقتضای ازلی بودن و واجب بودن و تقوم به ذات و غنای مطلق و نا محدودی او است.

4 - خداوند متعال در محلی یا در محیط و فضایی که جسمانی باشد با روحانی قرار نگرفته و نمی‌گیرد، زیرا در این صورت پروردگاری که نامحدود و نامتناهی و ازلی و أبدی است، محدود و معروف گشته و ضعیف و عاجز و محتاج و حادث خواهد شد.

و گفته شد که آنچه به خداوند متعال نسبت داده می‌شود، قهراً باید از ماوراء عالم جسمانی باشد و محل و محیطی هم که به او نسبت داده می‌شود، مکان مادی نخواهد بود، زیرا مکان هر چیزی باید متناسب با او باشد و در عین حال برای خداوند نامتناهی نامحدود هیچ گونه محل و فضا و محیط فرا گیرنده‌ای نتوان فرض کرد.

5 - برای او نتوان نهایت و منتهایی فرض کرده و از منتهای سعه وجودی او پرسش کرد، زیرا منتها داشتن مستقیما محدود و معین گشتن است و آن ملازم با امکان وجود و ضعف و حدوث و مخلوق بودن خواهد بود (خ 4).

6 - برای خداوند متعال نتوان غایت و آخر و مقصدی فرض کرد زیرا پایان داشتن در یک جریان و علم، نوعی است از متناهی و محدود بودن و هر آنچه پایان و غایتی در او باشد، ضعیف و متناهی و مخلوق خواهد بود.

و فرق نهایت و غایت (الی م، حتی م) اینست که غایت هر چیزی قسمت آخر آنست و نهایت حد آخری است که به آنجا منتهی می‌شود، یعنی نقطه‌ای که بعد از نقطه غایت باشد.

و هر دو معنی مشترکند در ایجاد محدودیت و منتهی بودن شی‌ء.

پس این نه مورد جمعا از نتائج معارف و مطالب گذشته می‌باشد.