ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 62

امتداد پیدا کردن و ظهور در مقابل بینایی و باطن است نه به عنوان دور شدن و جدا بودن از نقطه معین. فاصله و جدا شونده است، نه به عنوان مسافت پیدا کردن. نزدیک است، نه به عنوان قرب با تسفل و ظاهری و لطیف است نه با تجسم.

توضیح:

چون نفی شد که خداوند متعال تحت تأثیر عوامل خارجی قرار نمی‌گیرد، شانزده صفت از صفات مربوط به صفات ذاتی یا فعلی پروردگار متعال را متذکر شده و به نحو اجمال با اشاره به معانی مقابل آنها، آنها را معرفی می‌فرماید

1 - یکتا است، ولی نه چون کلمه یکی که عرفا در مقام شماره کردن اشیاء استعمال شده و گویند: فلان شی‌ء یکی است و دو و بیشتر نیست، زیرا در این مورد نظر گوینده فقط به جهت عدد است، خواه مادی باشد یا معنوی، مرکب باشد یا مجرد، ظاهری و محسوس باشد یا نامحسوس.

و تنها نظر به یک عدد بودن است که بیشتر نباشد.

و نظر ما در اطلاق کلمه أحد به خداوند متعال اینست که او را مثل و مانندی نیست و او نور مجرد نامحدود و خالق همه موجودات و ازلی و أبدی بوده و همه عوالم از مادی و معنوی از بسط رحمت او هستی پیدا کرده‌اند.

قل هو الله أحد.

2 - او ظاهر است، ولی نه به آن مفهومی که عرفا فهمیده می‌شود و گویند: ظاهر فرش یا ساختمان یا فلان جنس خوب است، زیرا در این موارد نظر فقط به جهتی است که در مقابل باطن آنها قرار می‌گیرد، یعنی محسوس و ملموس و صورت خارجی و انبساط مخصوصی که در ظاهر صورت می‌گیرد.