ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 77

زمانی باشد.

2 - وجود او پیش از عدم است:

همه ممکنات و موجودات از پس از دوره‌ای که عدم حکمفرما بوده است، به وجود آمده‌اند و خداوند متعال پیش از این دوره وجود داشته است.

و توجه شود که مفهوم زمان از آغاز خلقت عوالم روحانی و مادی پدید آمده و ما مفهوم زمان مادی و خصوصیات آن را می‌فهمیم و أما خصوصیات امتداد زمان روحانی را که قهراً پیش از زمان مادی بوده است، نمی‌توانیم تشخیص بدهیم، تا برسد به دوره عدم که اثری از وجود و فیض هستی در آن دیده نمی‌شده.

و اطلاق زمان به این دوره صحیح نیست، چون به جز نور پروردگار مجرد نامتناهی مطلق، چیزی نبوده است که مفهوم زمان را که امر نسبی است انتزاع کنیم.

پس دوره عدم، از هر جهت برای ما مبهم و مجهول است.

3 - وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ: ابتداء به معنی خواستن آغاز چیزی است و آغاز و بدء به هر مفهمومی موجود باشد یا عدم شامل می‌شود، گفته می‌شود، بدء زمان مادی، بدء زمان روحانی، بدء عدم، پس احاطه وسعه این مفهوم بیشتر است، چنانکه مفهوم کلمه ازل نیز از همه کلماتی که دلالت به قدیم بودن و سبقت و ابتداء می‌کند، وسیعتر و جامعتر است.

زیرا أزل آن أولی است که حتی ابتداء و آغازی در آن نیست و از این سه مبنی بسیاری از مطالب مربوط به توحید و معرفة پروردگار متعال روشن می‌شود.