ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 79

توضیح:

در این چهار جمله شناخت پروردگار متعال را از راه شناخت صفات خلق که ملازم با امکان و محدودیت و احتیاج و فقر و ضعف است، قرار داده است.

1 - بِتَشْعِیرِهِ الْمَشَاعِرَ: تکوین مشاعر در وجود حیوان و انسان، برای رفع احتیاجات او و به خاطر تکمیل زندگی و تتمیم منافع و تقویت وجود او است.

آری مشاعر (آلات و مراکز ادراک دقیق) وسائل اضافی است برای أصل بدن و یا قسمتی است از اجزاء و اعضاء بدن که بدن مجموعه مرکبی است از اعضاء.

و ما از دقت و بررسی مشاعر، می‌فهمیم که خداوند متعال از این گونه مشاعری که آلات ادراک و وسائل رفع احتیاجات و برای تکمیل زندگی و استفاده است و در عین حال، جزو و عضوی است از مجموعه مرکب بدن، منزه و دور است.

2 - وَ بِتَجْهِیرِهِ الْجَوَاهِرَ و به سبب تکوین مواد و طبایع و أشیاء مختلف موجودات، که روی فطرت و طبیعت مخصوص آفریده شده‌اند، فهمیده می‌شود که خداوند متعال مانند موجودات ممکن و محدود و مرکب و محتاج، جوهر و فطرت مخصوص و محدودی ندارد.

و به طور کلی، آنچه از ذاتیات و لوازم ذاتی مخلوق و ممکن است، نمی‌شود در وجود واجب که قائم به نفس و نامحدود و مجرد است، اعتبار کرد.

و خداوند متعال اگر جوهری داشته باشد، اضافه بر محدودیت، لابد عوارض و مقارنات و مخالفات و خصوصیات دیگر نیز خواهد داشت، در صورتی که او نور مجرد و فرد مطلق غیر متناهی است که هیچ گونه تحت نظر