ترجمه و شرح خطبه‌ی توحیدیه صفحه 90

شناخته شده و معین نزد عقل باشد و چون جوهری درباره او نمی‌شود تصور کرد، پس طبیعت و قریحه نیز وجود نخواهد داشت.

و گذشته از این، همین طوری که ذوات و جواهر موجودات مختلف است، به اقتضای اختلاف جواهر، غرائز و طبایع آنها نیز مختلف خواهد شد و این اختلافات و جداییها که در مخلوق وجود دارد، خداوند متعال از آنها منزه خواهد بود.

پس نسبت دادن طبیعت و غریزه به پروردگار جهان ناصحیح است.

3 - دَالَّةً بِتَفَاوُتِهَا: تفاوت عبارتست از اختلاف پیدا کردن به لحاظ اینکه در هر یک از مختلفات خصوصیت دیگری فوت بشود، یعنی هر کدام امتیازی داشته باشد که در دیگری نیست و این رقم اختلاف مستمر باشد.

و از این نظر است که پروردگار متعال از این معنی که نسبت دادن مفهوم تفاوت است به ساحت او منزه می‌باشد، زیرا: اولا چیزی از او فوت نمی‌شود که ناقص و عاجز باشد.

ثانیا - او در مقابل چیز دیگر مؤالف یا مخالف باشد قرار نمی‌گیرد، تا محدود باشد.

ثالثا - این خصوصیات و امتیازات را او به وجود آورده، چگونه با آنها ممکن است متصف گردد.

4 - مُخْبِرَةً بِتَوْقِیتِهَا: توقیت أشیاء به معنی تعیین اوقات آنها است و توقیت تقدیر است که در قسمت وقت صورت بگیرد، یعنی اندازه‌گیری أشیاء در جهت اوقات آنها.

و توقیت در نظام جهان از اهم امور است و لازم است هر چیزی به لحاظ آغاز و پایان و تحولات در مجرای زندگی به اوقات تعیین شده محدود و تقسیم بشود و به این لحاظ همه أشیاء از این جهت متخالفات می‌شوند.

پس خداوند متعال که نامحدود و تقدیر و توقیت به علم و اراده او صورت می‌گیرد، از حد و قید وقت منزه می‌باشد. (خ 17)