(حج از دیدگاه قرآن و حدیث (تفسیر موضوعی المیزان صفحه 43

مراد از اتمام حج و عمره چيست؟ تمام هر چيز عبارت است از آن جزئي كه وقتي به ساير اجزا ضميمه مي‌شود آن چيز همان چيز مي‌شود و آثاري كه دارد و يا آن آثار را از آن چيز انتظار داريم نيز مترتب مي‌گردد و تمام كردن آن چيز اين است كه، بعد از آنكه همه اجزاي آن را جمع كرديم آن جزء آخري را هم بياوريم تا آثار بر آن چيز مترتب شود، اين معناي كلمه تمام و اتمام است.

و اما كمال هر چيزي آن حال و يا وصفي و يا امري است كه وقتي موجودي آن

(86) حج

را داشته باشد، داراي اثري علاوه مي‌شود غير آن اثري كه بعد از تماميت دارا باشد، مثلاً منضم شدن اجزاي بدن انساني به يكديگر عبارت است از تماميت انسان و اما عالم و يا شجاع و يا عفيف بودنش عبارت است از كمال انسان، از انسان تمام عيار و بي‌كمال آثاري بروز مي‌كند و از انساني تمام و كامل آثاري ديگر ظهور مي‌نمايد. مراد از اتمام حج و عمره همان معناي اول يعني معناي حقيقي كلمه است، نه استعاره آن، به دليل اينكه دنبال جمله مي‌فرمايد: «فَـاِنْ اُحْصِـرْتُمْ فَمَـااسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ...،» چون مي‌فرمايد اگر به مانعي برخورديد و نتوانستيد همه اجزاي حج را بياوريد هر قدر مي‌توانيد بياوريد و اين كلام با تماميت به معناي حقيقي سازش دارد، نه تماميت به معناي كمال و معناي صحيحي به نظر نمي‌رسد كه اكتفا به بعضي از اجزا را متفرع كنند بر تماميت به معناي كمال يا اتمام به معناي اكمال.

حجة الوداع و تشريع حج تمتع (87)

و ما اينكه حج به چه معنا است؟ معناي آن عبارت است از اعمالي كه در بين مسلمين معروف است و ابراهيم خليل عليه‌السلام آن را تشريع كرده و براي امت اسلام نيز امضا كرده، در نتيجــه شـريعتـي شـده كه تا روز قيــامت بــاقي خواهـد بـود.

ابتداي اين عمل، احرام و سپس وقوف در عرفات و بعد از آن وقوف در مشعرالحرام است. و يكي ديگر از احكام آن قرباني كردن در منا و سنگ انداختن به ستون‌هاي سنگي سه‌گانه است و آنگاه طواف در خانه خدا و نماز طواف و سعي بين صفا و مروه است. البته واجبات ديگري نيز دارد و اين عمل سه قسم است: 1 - حــج افـراد 2 - حـج قـــرآن 3 - حـج تـمتع، كه در سال آخر عمر رسول خدا، صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تشريع شد.(1)

1- الـميــــــزان ج: 2، ص: 111.

(88) حج

عمره