(حج از دیدگاه قرآن و حدیث (تفسیر موضوعی المیزان صفحه 51

«وَ اذْكُـرُوهُ كَما هَديكُمْ ...،» يعني بياد خدا بيفتيد البته يادي كه با نعمت (هدايت او شما را) برابر و مانند باشد، چون شما قبل از اينكه او هدايتتان كند از گمراهان بوديد.(2)

كوچ جمعي از عرفات

«ثُمَّ اَفيضُوا مِنْ حَيْثُ اَفاضَ النّاسُ!» (199 / بقره)

ظاهر اين آيه مي‌رساند كه افاضه بر طبق سنت ديرينه‌اي كه قريش داشتند واجب است و مي‌خواهد مخاطبين را در اين سنت ملحق به نياكانشان كند. بنابراين آيه شريفه با روايتي كه مي‌گويد: قريش و هم‌سوگندانشان كه به عرف محلي حمس ناميده مي‌شدند، وقوف به عرفات نمي‌كردند، بلكه تنها به مزدلفه وقوف مي‌كردند و منطقشان اين بود كه ما اهل حرم نبايد از حرم خدا دور شويم، خداي‌تعالي در آيه بالا دستورشان داد كه شما هم مانند ساير مردم كوچ كنيد، از همانجائي كه آنان كوچ مي‌كنند، يعني از عرفات، منطبق مي‌شود و بنابراين ذكر اين حكم بعد از جمله «فَاِذا اَفَضْتُـمْ مِنْ عَرَفاتٍ ...،» و به كار بردن كلمه (ثم) كه بعديت را مي‌رساند، در آن جـمله براي ايـن است كه تـرتيب ذكري را رعايت كرده باشد و در حقيقت گفتار به

كوچ جمعي از عرفات (105)

منزله استدراك است و معنايش اين است كه احكام حج اينهائي بود كه ذكر شد، چيزي كه هست بر شما واجب است كه در كوچ كردن مانند ساير مردم از عرفات كــوچ كنيــد، نــه از مــزدلفـــه ! (1)

پايان مناسك حج با ذكر شايسته خدا

«فَـاِذا قَـضَيْـتُمْ مَـناسِكَـكُمْ فَـاذْكُرُوا الـلّهَ كَـذِكْرِكُمْ ابـاءَكُـمْ‌اَوْ اَشَـدَّ ذِكْـرا!»

«پس هر گاه مناسك خود را تمام كرديد خدا را ياد آريد آنطور كه در جاهليت بعد از تمام شدن مناسك پدران خود را ياد مي‌كرديد بلكه بيشتر از آن !» (200 / بــقـره)

اين آيه شريفه دعوت به ذكر خدا مي‌كند و در اين دعوت مبالغه نموده و مي‌فرمايد: