(حج از دیدگاه قرآن و حدیث (تفسیر موضوعی المیزان صفحه 52

1- الـميـــــــــــــزان ج: 2، ص: 118.

(106) حج

جا دارد كه حاجي حداقل خدا را به قدر پدران خود به خاطر بياورد و بلكه بيشتر، براي اينكــه نعمـت خـدا نسبت به او كه به حكم آيه: «وَ اذْكُرُوهُ كَما هَديكُمْ،» (198 / بقره) همــان نعمـت هـدايـت اسـت، بـزرگتــر از نعمتي است كه پــدران به آدمي داده‌انــد.

«اَوْ اَشَدَّ ذِكْرا،» در اين جمله ذكر را متصف به شدت كرده، چون ذكر همانطور كه از نظر كميت و مقدار متصف به كثرت مي‌شود، همچنانكه در جاي ديگر فرموده: «وَالذّاكِرينَ اللّهَ كَثيرا،» (35 / احزاب) همچنين از نظر كيفيت متصف به شدت مي‌شود چون ذكر، به معناي واقعيش منحصر در ذكر لفظي نيست بلكه امري است مربوط به حضور قلب و لفظ را هم اگر ذكر مي‌گويند، از اين جهت است كه لفظ از معناي قلبي و ياد دروني حكايت مي‌كند.

و چون چنين است هم اتصافش به كثرت از نظر موارد صحيح است، چون معنايش ياد خدا در غالب حالات است، همچنانكه فرمود: «اَلَّذينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِياما وَ قُعُودا وَ

پايان مناسك حج با ذكر شايسته خدا (107)

عَلي جُنُوبِهِمْ،» (191 / آل عمران) و هم اتصافش به شدت در پاره‌اي از موارد صحيح است و چون مورد آيه بطوريكه از آن استفاده مي‌شود موردي است كه آدمي را از خدا بي‌خبر مي‌كند و ياد خدا را از دل مي‌برد، لذا مناسب‌تر آن بود ذكر را كه بدان امر مي‌فــرمــايــد به شــدت توصيف كنــد، نــه بــه كثــرت و مطلــب روشــن اســت.(1)

دعائي براي پايان مناسك حج

«رَبَّـنا اتِـنا فِـي الـدُّنْيـا حَـسَنَةً وَ فِـي الاْخِرَةِ حَـسَنَةً وَ قِـنا عَـذابَ الـنّارِ،» «بعضي از مردم مي‌گويند: پروردگارا در همين دنيا به ما حسنه بده ولي در آخرت هيچ بهره‌اي ندارند و بعضي از آنان مي‌گويند: پروردگارا به ما هم حسنه در دنيا بده و هم حسنه در آخرت و ما را از عذاب آتش حفظ كن! ايشان از آنچه

1- الـميــــــزان ج: 2، ص: 118.