خداشناسی از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 113

1- الميــزان ج 15، ص 211.

چگونگي امر و مفهوم كلمه ايجاد (231)

در اين كه خدا را در ايجاد آن كمك نمايد و يا مانعي را از سر راه خدا بردارد. و قرآن كريم تعبيراتش از اين حقيقت مختلف است، در آيه مورد بحث فرموده: «اِنَّما اَمْرُهُ» و در سوره نحل تعبير به «قول» كرده و در سوره بقره تعبير به «قضا» كرده است. ظاهرا مراد به كلمه «امر» در آيه مورد بحث شأن باشد، يعني مي‌خواهد بفرمايد: شأن خداي‌تعالي در هنگام اراده خلقت به موجودي از موجودات چنين است، نه اين كه مراد به آن امر در مقابل نهي باشد و نه اين كه مراد به آن قول باشد.

دقت در آيات اين معنا را دست مي‌دهد، كه غرض در سه آيه نامبرده وصف شأن الهي در هنگام اراده خلقت است، نه اين كه بخواهد بفهماند خداي‌تعالي وقتي مي‌خواهد چيزي را خلق كند اين كلام را مي‌گويد. اين كلمه از آن جهت كه خودش مصداقي از شأن است در اين جا به كار رفته نه اين كه حمل كنيم بر امر در مقابل نهي و نه بر قول. و معناي اين كه فرمود «اِذا اَرادَ شَيْئا» اين است كه (وقتي اراده كند ايجاد چيزي را). و در عده‌اي از آيات كه متعرض اين حقيقتند به جاي «اراده» كلمه «فضا» آمده است. و اين هيچ منافاتي هم ندارد، براي اين كه «قضا» به معناي حكم است و حكم و قضا و اراده در خداي‌تعالي يك چيز است، براي اين كه اراده از صفات فعل و خارج از ذات خداي‌تعالي است و از مقام فعل او انتزاع مي‌شود و معنايش اين است كه هر چيز موجود را كه فرض

(232) خداشناسي

كنيم، در مقايسه با خداي‌سبحان طوري است كه هيچ چاره‌اي جز هست شدن ندارد، پس معناي جمله «اِذا اَرَدْناهُ» اين است كه وقتي چيزي در موقف تعلق اراده خدا قرار گيرد، شأن خدا اين است كه به آن چيز بگويد بباش و آن هم موجود مي‌شود. و جمله «اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ» معنايش اين است كه خداوند آن چيز را با كلمه «كن» مورد خطاب قرار مي‌دهد و اين هم واضح است كه در اين ميان لفظي كه خدا به آن تلفظ كند در كار نيست، وگرنه تسلسل لازم مي‌آيد، براي اين كه خود تلفظ هم چيزي است كه بعد از اراده كردن، تلفظ ديگري مي‌خواهد باز آن تلفظ هم چيزي از چيزهاست كه محتاج به اراده و تلفظ ديگري است. و نيز در اين ميان مخاطبي هم كه داراي گوش باشد و خطاب را با دو گوش خود بشنود و از در امتثال موجود شود، در كار نيست براي اين كه اگر مخاطب وجود داشته باشد ديگر احتياج به ايجاد ندارد، پس كلام در آيه مورد بحث كلامي است تمثيلي و مي‌خواهد بفرمايد افاضه وجود از ناحيه خدا به چيزي كه موجود مي‌شود، بجز ذات متعالي خدا به هيچ چيز ديگر احتياج ندارد و چون ذات

چگونگي امر و مفهوم كلمه ايجاد (233)

خـداونــدي اراده كنــد هـستي آن را، بـدون تخلف و درنگ موجود مي‌شود.(1)

قول و امر و كلمه ايجاد

«اِنَّما قَوْلُنـا لِشَيْ‌ءٍ اِذا اَرَدْنـاهُ اَنْ نَقُـولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ!» (40 / نحل)