خداشناسی از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 81

مي‌فهماند كه تمامي آنچه در آسمان‌ها و زمين است خداي را از آنچه كه جاهلان برايش درست مي‌كنند و به او نسبت مي‌دهند منزه مي‌دارند. اين موجودات آسماني و زميني و خود آسمان و زمين همه به طور صريح از وحدانيت رب خود در ربوبيت كشف مي‌كنند و او را از هر نقص و شي‌ء منزه مي‌دارند، پس مي‌توان گـفت كه آسـمان و زمـين خـدا را تسبيح مي‌گويند.

آيه فوق تسبيح حقيقي را كه عبارت است از تكلم براي هر موجودي اثبات مي‌كند. آري هر موجودي با وجودش و با ارتباطي كه با ساير موجودات دارد خداي را تسبيح مي‌كند و بيانش اين است كه پروردگار من منزه‌تر از اين است كه بتوان مانند مشركين نسبت شريك يا نقص به او داد. تسبيح براي خدا اختصاص به طايفه و يا نوع معيني از موجودات ندارد، بلكه تمامي موجودات او را تسبيح مي‌گويند، در اين جمله حمد خدا را هم بر تسبيح اضافه كرد تا بفهماند همان طور كه او را تسبيح مي‌كنند حمد هم مي‌گويند و خدا را به صفات جميل و افعال نيكش مي‌ستايند.

تسبيح آسمان‌ها و زمين و حقيقت تسبيح و حمد (159)

در همه موجودات چيزي از نقص و حاجت وجود دارد كه مستند به خود آن‌هاست. هم‌چنين سهمي از كمال و غنا در آنهاست كه مستند به صنع جميل خدا و انعام اوست و از ناحيه او دارا شده است. بنا بر اين همان طور كه اظهار اين نعمتها يعني وجود دادن آن‌ها اظهار حاجت و نقص آن موجود و كشف برائت خدا از حاجت و نقص است و يا بگو تسبيح است، همچنين اظهار و ايجادش ابراز فعل جميل خدا نيز هست كه حكايت از اوصاف جميله خدا مي‌كند، پس همين ايجاد، هم تسبيح خدا و هم حمد خدا است، چون حمد جز ثناي بر فعل جميل اختياري چيزي نيست، موجودات هم با وجود خود همين كار را مي‌كنند، پس وجود موجودات، هم حمد خدا و هم تسبيح اوست.

تسبيحي كه آيه شريفه آن را براي تمامي موجودات اثبات مي‌كند، تسبيح به معناي حقيقي است، در كلام خداي‌تعالي به طوري كه مكرر براي آسمان و زمين و آنچه در بين

(160) خداشناسي

آن دو اسـت و هـر كـس كه در آن‌هاست اثبـات شده است.(1)

مـفهـوم حـمد الـهي

«اَلْــحَمْـدُلِـلّـهِ رَبِّ الْـعـالَـميـنَ!» (2 / فـاتـحه)

«حَمْد» به معناي ثنا و ستايش در برابر عمل جميلي است كه ثناشونده به اختيار خـود انـجام داده باشد.